بازار صندوقهای طلا طی سالهای اخیر جهش چشمگیری داشته و آمارها حکایت از آن دارد که تعداد این صندوقها در بازار سرمایه اکنون به مرز ۴۰ صندوق نزدیک شده است. با این وجود، سهم عمده بازار در تسخیر صندوقهای قابل معامله (ETF) بوده و صندوقهای صدور و ابطالی طلا با وجود دریافت مجوزهای رسمی، هنوز نتوانستهاند جایگاه متناسب با ظرفیت خود را در سبد دارایی سرمایهگذاران تثبیت کنند.
همزمان با این تحولات، توسعه پلتفرمهای آنلاین خرید و فروش طلا و فراهم شدن امکان خرید اعتباری و لحظهای تنها با چند کلیک در تمام ساعات شبانهروز، تجربه کاربری نوینی برای جامعه ایجاد کرده و رقابت میان سازوکارهای رسمی بورس و بازیگران خارج از بازار سرمایه را به مرحلهای تازه رسانده است.
سیرانوش دانشوری مدیر سرمایهگذاری صندوق طلای تمدن (تابش) در این زمینه، عدم معرفی جامع و فرهنگسازی ناکافی در کنار جذابیت دسترسی لحظهای در پلتفرمهای آنلاین را از عوامل اصلی این وضعیت میداند. به گفته وی، صندوقهای صدور و ابطالی مزایای کمنظیری چون نظارت مستقیم سازمان بورس، شفافیت دادهها، معافیتهای مالیاتی و قابلیت توثیق دارند و در صورتی که زیرساخت ثبت درخواستهای شبانهروزی صدور و ابطال فراهم شود، جهش چشمگیری در سهم بازار این ابزارها رقم خواهد خورد.
چرایی عقبماندگی صندوقهای صدور و ابطالی نسبت به ETFها و اپلیکیشنهای طلا
دانشوری در پاسخ به پرسشی پیرامون علل ناشناخته ماندن صندوقهای صدور و ابطالی اظهار داشت: علاوه بر فرصت کمی که این صندوقها برای معرفی به بازار داشتهاند، سرمایهگذاری در طلا همواره به دلیل نقدشوندگی بالا، ماهیت استراتژیک و جهانشمول بودن آن جذاب بوده است. در سالهای اخیر این کشش سنتی با ترند خرید آنلاین و سریع پیوند خورده است؛ سرمایهگذار امروزی میتواند از طریق تلفن همراه خود و با هر میزان دارایی، در کسری از ثانیه طلا بخرد.
پیام پلتفرمهای آنلاین بسیار سرراست است: با چند کلیک طلا بخرید. در مقابل، پیام صندوقهای ETF و صدور و ابطالی، سرمایهگذاری ساختاریافته در یک سبد استاندارد و تحت نظارت سازمان بورس است. بنابراین برای رقابت موثر، سازوکار دسترسی و تجربه کاربری در صندوقهای صدور و ابطالی طلا نیز باید همگام با فناوری، فوقالعاده ساده و در دسترس شود.
آیا سازوکار صندوقهای صدور و ابطالی طلا پیچیده است؟
مدیر سرمایهگذاری صندوق طلای تمدن تصریح کرد:ماهیت و مکانیزم این صندوقها به هیچ وجه پیچیده نیست. سرمایهگذار با نرخ مشخصی وارد شده و بر مبنای ارزش ذاتی منبعث از دو متغیر انس جهانی و نرخ ارز، واحدهای خود را با قیمتی مشخص ابطال میکند. چالش اصلی در ماهیت ریاضی یا مالی صندوق نیست؛ بلکه در نحوه دسترسی است.
در حال حاضر سرمایهگذار ناچار است برای خرید واحدها مستقیماً به شرکت مدیر صندوق یا درگاههای اختصاصی آن مراجعه کند. برای رفع این چالش، طراحی درگاهها یا اپلیکیشنهای یکپارچه و کاربرپسند جهت ثبت لحظهای صدور و ابطال ضرورتی انکارناپذیر است؛ الگویی موفق که سالها در صندوقهای با درآمد ثابت سابقه دارد و میتواند در صندوقهای طلای صدور و ابطالی نیز مبنای توسعه قرار گیرد.
جعبهابزار تمایز: برتریهای حقوقی و ساختاری صندوقهای رسمی در برابر پلتفرمها
دانشوری در مقایسه ابزارهای بورس با پلتفرمهای بدون نظارت به چشمانداز روشن صندوقهای طلا اشاره کرد و مزایای ساختاری آنها را در موارد زیر برشمرد:
شفافیت اطلاعاتی و نظارت نهاد ناظر: انتشار ماهانه جزئیات کامل سبد دارایی و پرتفوی در سامانه کدال؛ امکان مشاهده تغییرات، تخصیصها و خرید و فروشها برای سرمایهگذار و درج روزانه قیمتهای صدور و ابطال و خالص ارزش داراییها (NAV) در تارنمای صندوق.
پشتوانه فیزیکی و معاملات رسمی در بورس کالا: خرید داراییها در قالب گواهی سپرده شمش، سکه و نقره بر تابلوی شفاف بورس کالای ایران صورت میگیرد که شفافیت قیمت و حجم را تضمین کرده و امکان مقایسه و تحلیل عملکرد صندوقها را به فعالان بازار میدهد.
ثبت رسمی مالکیت و امنیت حقوقی انتقال دارایی: داراییها به صورت رسمی در شرکت سپردهگذاری مرکزی ثبت و نگهداری میشوند. در صورت فوت سرمایهگذار، فرایند انحصار وراثت و انتقال دارایی از کانالهای کاملاً قانونی انجام میگیرد.
قابلیت توثیق و اعتباربخشی: واحدهای سرمایهگذاری صندوقهای طلا در شرایط معین به عنوان وثیقه برای دریافت تسهیلات و تأمین مالی قابل استفاده هستند.
معافیت مالیاتی و صدور گواهی تمکن: طبق قانون مالیاتهای مستقیم، فعالیت در این صندوقها معاف از مالیات است؛ امتیازی حیاتی بهویژه برای اشخاص حقوقی و شرکتها جهت هجینگ و پوشش ریسکهای تورمی و ژئوپولیتیک. علاوه بر آن، گواهی تمکن مالی معتبر بر مبنای این واحدها قابل صدور است.
ریشههای تأخیر نهادهای مالی در ورود به این بازار
وی در پاسخ به چرایی کمتعداد بودن متقاضیان تأسیس این صندوقها در گذشته تشریح کرد:همانطور که صندوقهای ETF طلا نیز تا پیش از سال ۱۴۰۲ بسیار محدود بودند و پس از آن با رشد بازار گسترش یافتند، درباره صندوقهای صدور و ابطالی نیز در ابتدا احساس نیاز مبرم وجود نداشت؛ چرا که رقیبی به نام پلتفرمهای آنلاین با مقیاس کنونی حضور نداشت و معاملات در بورس کالا پاسخگوی نیازها بود. اما امروز با تغییر پارادایم سرمایهگذاری، دگرگونی شرایط اقتصادی و رشد تب پلتفرمها، ضرورت این صندوقها آشکار شده است؛ بهخصوص آنکه در این ساختار دیگر دغدغهای بابت نبود خریدار روی تابلو یا ریسکهای نقدشوندگی صفهای خرید و فروش وجود ندارد و تسویه مستقیماً بر مبنای ارزش ابطال صورت میگیرد.
معماری معاملات ۲۴ ساعته؛ راهکارهای ارزشگذاری در زمان تعطیلی بورس کالا
دانشوری با تأیید اینکه ۲۴ ساعته شدن فرایند صدور و ابطال، بخش اعظم ناترازی رقابتی با پلتفرمها را حل خواهد کرد، به ملزومات ساختاری آن پرداخت و گفت:معاملات شبانهروزی نیازمند زیرساختهای فنی، عملیاتی و محاسباتی مدون است. در زمان باز بودن تابلوی بورس کالا، ارزشگذاری گواهیهای شمش و سکه به لحظه انجام شده و صدور و ابطال به همراه کارمزدها با شفافیت کامل درج میشود. چالش اساسی، ساعات بسته بودن معاملات رسمی بورس کالاست.
وی دو راهکار اجرایی برای ارزشگذاری در ساعات تعطیلی بورس پیشنهاد داد:
راهکار اول (محاسبه توسط نهاد مدیر): مدیر صندوق میتواند در ساعات غیررسمی، ارزش ذاتی داراییهای مبتنی بر طلا را با استفاده از فرمولهای استاندارد، نرخ انس جهانی و قیمت جاری دلار استخراج کرده و مبنای صدور و ابطال قرار دهد. هرگونه مازاد یا کسری ایجادشده نیز در آغاز روز معاملاتی بعد در قالب تعدیلات صندوق مدیریت میشود.
راهکار دوم (ایجاد پلتفرم متمرکز توسط نهاد ناظر یا بورس کالا): ساختاری جامعتر و استانداردتر که در آن بورس کالا یا سازمان بورس در ساعاتی که بازار بسته است، یک ارزش ذاتی رسمی برای طلا (بر مبنای برابری انس جهانی و نرخ دلار) منتشر کند تا تمام مدیران بر اساس یک نرخ رسمی و واحد اقدام به صدور و ابطال کنند.
طراحی حراج نیمساعته پیشگشایش: علاوه بر روشهای فوق، میتوان پیش از آغاز ساعت رسمی معاملات بازار، یک پنجره معاملاتی ۳۰ یا ۶۰ دقیقهای مختص این صندوقها در نظر گرفت تا تبادل و تسویه درخواستهای انباشتهشده شبانهروزی پیش از شروع تابلوی اصلی انجام پذیرد.
دانشوری در پایان تاکید کرد که در صورت هماهنگی نهاد ناظر، توسعه نرمافزاری و اجرای دقیق زیرساختهای شبانهروزی، صندوقهای صدور و ابطالی طلا میتوانند از حاشیه به متن بازار آمده و پاسخگوی بخش بزرگی از نیازهای نوین فعالان اقتصادی باشند.