حسین کوثری: بورس تهران از برنامهریزی برای راهاندازی سه ابزار و سازوکار جدید مالی تا پایان سال جاری خبر داده است؛ برنامهای که در صورت تحقق میتواند دامنه فعالیت بازار سرمایه را توسعه دهد، امکان سرمایهگذاری بر مبنای شاخصهای متنوع اقتصادی را فراهم کند و مسیر تازهای برای معامله سهام شرکتهای خصوصی و دانشبنیان به وجود آورد.
محمود گودرزی، مدیرعامل بورس تهران، در حاشیه هجدهمین نمایشگاه بینالمللی نظام مالی، سرمایهگذاری و زیرساختهای دیجیتال، از پیگیری سه پروژه محوری در این بورس خبر داد و ابراز امیدواری کرد بخش عمده این طرحها تا پایان سال جاری به مرحله عملیاتی برسد.
اوراق ETN؛ سرمایهگذاری بر مبنای شاخصهای اقتصادی
نخستین پروژه، راهاندازی اوراق بهادار قابل معامله در بورس (ETN) است؛ ابزاری که با موافقت هیئتمدیره سازمان بورس در دستور کار قرار گرفته و برای اجرایی شدن، در انتظار تصمیم نهایی شورای عالی بورس قرار دارد.
بر اساس توضیحات مدیرعامل بورس تهران، با توسعه پایگاه داده این بورس و انتشار شاخصهای متنوع اقتصادی، نهادهای مالی میتوانند اوراق ETN را بر مبنای شاخصهای مختلف طراحی و منتشر کنند.این شاخصها میتوانند حوزههای متنوعی از جمله نرخ بهره، کالاها و کامودیتیها، شاخص کل بورس تهران و حتی شاخصهای مرتبط با رمزارزها را پوشش دهند.به این ترتیب، سرمایهگذاران به جای خرید مستقیم دارایی یا سهام یک شرکت، میتوانند از طریق خرید این اوراق در معرض تغییرات و بازدهی شاخص موردنظر خود قرار گیرند. انتشار این اوراق نیز عمدتاً از سوی نهادها و مؤسسات مالی معتبر انجام خواهد شد.اهمیت این ابزار در آن است که میتواند تنوع انتخاب سرمایهگذاران را افزایش دهد و زمینه شکلگیری محصولات مالی متناسب با نیازها و انتظارات متفاوت بازار را فراهم کند.
بازار خصوصی؛ مسیر تازه برای تأمین مالی و معامله سهام شرکتها
دومین پروژه بورس تهران، طراحی و راهاندازی بازار خصوصی است؛ بازاری که قرار است خلأ موجود در معاملات سهام شرکتهایی را پوشش دهد که تمایلی به ورود به فرایند عرضه عمومی و عرضه اولیه سهام ندارند.به گفته گودرزی، این بازار در قالب شش تابلو طراحی شده و امکان انجام معاملات عمده و بلوکی را برای گروههای مختلفی از بنگاهها فراهم میکند.کسبوکارهای خانوادگی، شرکتهای خصوصی، بنگاههای دانشبنیان و همچنین شرکتها و داراییهایی که دولت و وزارتخانهها قصد واگذاری آنها را دارند، از جمله مخاطبان این بازار خواهند بود.ایجاد چنین بازاری میتواند برای شرکتهایی که به دنبال معامله سهام یا جذب سرمایه هستند، اما آمادگی یا تمایل ورود به بازار عمومی را ندارند، فرصت تازهای ایجاد کند.از سوی دیگر، شکلگیری یک بستر معاملاتی مشخص میتواند به شفافتر شدن ارزشگذاری و نقلوانتقال سهام شرکتهای خصوصی کمک کند؛ هرچند تحقق این هدف به کیفیت مقررات، سازوکار نظارتی و میزان شفافیت اطلاعات شرکتهای حاضر در بازار وابسته است.
اختیار معامله شاخص کل؛ توسعه ابزارهای مدیریت ریسک
سومین برنامه بورس تهران، راهاندازی معاملات اختیار معامله مبتنی بر شاخص کل بورس است.اختیار معامله از ابزارهای مشتقه بازار سرمایه محسوب میشود که به خریدار حق خرید یا فروش دارایی پایه را در شرایط و قیمت مشخص میدهد، بدون آنکه الزام به اجرای معامله داشته باشد.با راهاندازی قراردادهای اختیار معامله بر شاخص کل، سرمایهگذاران میتوانند از تغییرات شاخص بازار برای طراحی راهبردهای معاملاتی و مدیریت ریسک سبد دارایی خود استفاده کنند.این ابزار علاوه بر ایجاد فرصتهای جدید معاملاتی، میتواند به توسعه بازار مشتقه و افزایش ظرفیت پوشش ریسک در بازار سرمایه کمک کند.
البته استفاده مؤثر از این ابزار مستلزم آموزش کافی سرمایهگذاران، وجود بازارگردانان توانمند و تأمین نقدشوندگی مناسب است؛ چراکه ابزارهای مشتقه در صورت استفاده ناآگاهانه میتوانند زیانهای قابلتوجهی به همراه داشته باشند.
توسعه ابزارها؛ شرط لازم برای تعمیق بازار سرمایه
برنامه بورس تهران برای راهاندازی این سه پروژه را باید در چارچوب ضرورت توسعه زیرساختها و افزایش تنوع ابزارهای مالی ارزیابی کرد. بازار سرمایه برای ایفای نقش مؤثرتر در تأمین مالی اقتصاد، صرفاً به افزایش تعداد شرکتهای پذیرفتهشده یا رشد ارزش معاملات نیاز ندارد؛ بلکه باید بتواند متناسب با نیازهای متفاوت بنگاهها و سرمایهگذاران، ابزارهای متنوع و کارآمدی ارائه کند.در این میان، اوراق ETN میتواند به توسعه سرمایهگذاری شاخصمحور کمک کند، بازار خصوصی امکان معامله و تأمین مالی برای گروهی از شرکتهای خارج از بازار عمومی را فراهم آورد و اختیار معامله شاخص کل نیز ظرفیت مدیریت ریسک را گسترش دهد.با این حال، نباید میان اعلام برنامه و تحقق عملیاتی آن تفاوت را نادیده گرفت. دو موضوع تصویب مقررات و فراهم شدن زیرساخت اجرایی، تعیینکننده زمان واقعی ورود این ابزارها به بازار خواهند بود.همچنین موفقیت این طرحها تنها با راهاندازی آنها سنجیده نمیشود؛ میزان استقبال سرمایهگذاران، عمق معاملات، شفافیت اطلاعات، نقدشوندگی و تأثیر واقعی بر تأمین مالی بنگاهها باید معیار ارزیابی عملکرد آنها باشد.در نهایت، اگر این سه پروژه با مقررات روشن، نظارت مؤثر و زیرساختهای فنی مناسب اجرایی شوند، میتوانند گامی در جهت عبور بازار سرمایه ایران از ساختار نسبتاً محدود ابزارهای سنتی و حرکت به سمت بازاری متنوعتر، کارآمدتر و برخوردار از ظرفیتهای بیشتر برای تأمین مالی اقتصاد باشند.
ارزیابی جداگانه سه ابزار
الف) اوراق ETN؛ مفید برای تنوع سرمایهگذاری، نه لزوماً تولید
ظرفیت اثرگذاری: خوب، مشروط به طراحی
این ابزار میتواند به سرمایهگذار اجازه دهد بدون خرید مستقیم دارایی، از تغییرات یک شاخص اقتصادی یا مالی منتفع شود.
برای مثال:
- سرمایهگذاری بر مبنای شاخص طلا یا کالاها؛
- سرمایهگذاری بر مبنای شاخص نرخ بهره؛
- سرمایهگذاری بر مبنای شاخص کل بورس؛
- ایجاد ابزارهای مبتنی بر شاخصهای منتخب بازارهای مختلف.
مزیت اصلی: افزایش انتخابهای سرمایهگذاری و امکان طراحی محصولات متناسب با انتظارات سرمایهگذاران.
اما یک خطر مهم وجود دارد: ETN الزاماً صندوقی نیست که دارایی پایه را در اختیار داشته باشد. این اوراق معمولاً تعهد بدهی ناشر هستند و اعتبار مالی ناشر در بازپرداخت آن اهمیت دارد. بنابراین، ریسک اعتباری ناشر، نقدشوندگی و اختلاف قیمت بازار با ارزش محاسباتی باید جدی گرفته شود.
نکته اقتصادی مهمتر اینکه انتشار ETN بهخودیخود به معنای تأمین مالی کارخانهها و واحدهای تولیدی نیست. ممکن است صرفاً پول میان ابزارهای مختلف مالی جابهجا شود.
ب) بازار خصوصی؛ از نظر اقتصادی مهمترین پروژه
ظرفیت اثرگذاری: بسیار خوب، در صورت اجرای صحیح
این پروژه از دو ابزار دیگر اهمیت ساختاری بیشتری دارد.چرا؟
در اقتصاد ایران، بسیاری از شرکتهای خصوصی، خانوادگی و دانشبنیان برای جذب سرمایه یا واگذاری بخشی از سهام خود با محدودیت مواجهاند.
همه شرکتها نمیخواهند وارد بورس شوند؛ زیرا پذیرش در بازار عمومی مستلزم الزامات افشا، حسابرسی، حاکمیت شرکتی و هزینههای مستمر است.
بازار خصوصی میتواند یک مسیر میانی ایجاد کند.
برای مثال:
- یک شرکت دانشبنیان برای توسعه خط تولید به سرمایه نیاز دارد.
- یک شرکت خانوادگی میخواهد بخشی از سهام خود را به سرمایهگذار جدید واگذار کند.
- یک بنگاه خصوصی به دنبال شریک راهبردی است.
- یک شرکت دولتی قرار است بخشی از سهام خود را واگذار کند.
بازار خصوصی میتواند امکان شناسایی سرمایهگذار، ارزشگذاری و معامله سهام این شرکتها را فراهم کند.
اما سه شرط حیاتی دارد:
1. اطلاعات مالی و مالکیتی شرکتها باید قابل راستیآزمایی باشد.
2. ارزشگذاری سهام باید بر اساس معیارهای حرفهای و مستقل انجام شود.
3. سرمایهگذار باید امکان خروج از سرمایهگذاری را داشته باشد.
اگر این سه شرط تأمین نشود، بازار خصوصی ممکن است به بازاری کمعمق و غیرشفاف برای معاملات سهام شرکتهای محدود تبدیل شود.
ج) اختیار معامله شاخص کل؛ ابزار حرفهای مدیریت ریسک
ظرفیت اثرگذاری: خوب، با ریسک بالا
این ابزار از نظر توسعه بازار سرمایه اهمیت دارد؛ زیرا به سرمایهگذاران امکان میدهد ریسک ناشی از افت یا افزایش شاخص کل را مدیریت کنند.
برای مثال، یک صندوق سرمایهگذاری که سبد بزرگی از سهام دارد، نگران افت عمومی بازار است. با استفاده از اختیار فروش شاخص میتواند بخشی از ریسک افت بازار را پوشش دهد.
این ابزار سه کارکرد مهم دارد:
- پوشش ریسک پرتفوی؛
- کشف بهتر قیمت و انتظارات بازار؛
- ایجاد راهبردهای معاملاتی متنوع.
سازمان بینالمللی کمیسیونهای اوراق بهادار نیز مدیریت ریسک، کشف قیمت و افزایش کارایی معاملات را از کارکردهای مهم بازار مشتقه میداند.
اما نباید از خطر آن غافل شد. اختیار معامله میتواند با استفاده از اهرم مالی، زیانهای سنگینی برای معاملهگران ناآگاه ایجاد کند.
در ایران نیز توسعه این بازار باید با آموزش، بازارگردانی، تعیین وجه تضمین مناسب و نظارت بر موقعیتهای باز همراه باشد.
یک نقد مهم به سیاست توسعه بازار سرمایه
خبر معرفی این سه ابزار را باید مثبت ارزیابی کرد، اما نباید آن را با تحول در اقتصاد ایران اشتباه گرفت.
بازار سرمایه زمانی به توسعه اقتصادی کمک میکند که از محل ابزارهای جدید، سرمایه تازه به فعالیتهای مولد هدایت شود؛ نه اینکه صرفاً شکل معاملات و جابهجایی پول تغییر کند.
سه ابزار معرفیشده ظرفیتهای متفاوتی دارند:
- ETN بیشتر به توسعه بازار محصولات مالی کمک میکند.
- اختیار معامله شاخص بیشتر به مدیریت ریسک و حرفهایتر شدن بازار کمک میکند.
- بازار خصوصی میتواند مستقیماً به تأمین مالی بنگاهها و توسعه بخش خصوصی کمک کند.
به همین دلیل، بازار خصوصی را مهمترین بخش این برنامه است.
یک نکته راهبردی دیگر: بهتر است بورس تهران برای این سه پروژه، نقشه راهی منتشر کند که در آن میزان سرمایه جذبشده، تعداد شرکتهای تأمین مالیشده، تعداد سرمایهگذاران فعال، هزینه تأمین مالی و اثر ابزارها بر نقدشوندگی بهصورت فصلی گزارش شود.