حسین کوثری: ایجاد صندوق سرمایهگذاری بورسی در حوزه هوش مصنوعی را میتوان نشانهای از تلاش برای ورود بازار سرمایه ایران به یکی از مهمترین عرصههای اقتصاد آینده دانست. هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک فناوری تخصصی در حوزه نرمافزار و رایانه نیست؛ بلکه بهتدریج به زیرساختی برای تحول در صنعت، بانکداری، پزشکی، کشاورزی، حملونقل، آموزش، تجارت و حتی نظام مدیریت عمومی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، تأمین مالی شرکتها و کسبوکارهای فعال در این حوزه اهمیت مضاعفی پیدا میکند. صندوق سرمایهگذاری بورسی هوش مصنوعی، در صورت طراحی صحیح، میتواند مسیری برای هدایت بخشی از منابع مالی سرمایهگذاران به سمت شرکتهای فناور، توسعه محصولات مبتنی بر هوش مصنوعی و تجاریسازی دستاوردهای پژوهشی فراهم کند. با این حال، اهمیت چنین ابتکاری صرفاً به تأسیس یک صندوق جدید محدود نمیشود؛ مسئله اصلی این است که آیا این ابزار مالی میتواند به تأمین سرمایه پایدار برای توسعه فناوری، افزایش بهرهوری و شکلگیری بنگاههای رقابتپذیر منجر شود یا در حد یک ابزار مالی با عنوان جذاب هوش مصنوعی باقی خواهد ماند؟ جزئیات طرح؛ صندوقی با سرمایه پیشبینیشده ۱۲۰۰ میلیارد تومان احسان چیتساز، عضو هیئت عامل صندوق نوآوری و شکوفایی و معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، از تصویب طرح تأسیس صندوق سرمایهگذاری خطرپذیر خصوصی بورسی هوش مصنوعی در هیئت عامل صندوق نوآوری و شکوفایی خبر داده است. طبق اعلام معاون وزیر ارتباطات، چهار نهاد فراصندوق ستارگان، هلدینگ سرمایهگذاری ویستا، ویستا مدیا و صندوق نوآوری و شکوفایی در ترکیب مؤسسان پیشبینیشده حضور دارند و هر یک ۹۰۰ هزار واحد ممتاز خواهند داشت. همچنین ایرانسل از مسیر ویستا و با استفاده از اعتبار مالیاتی در این صندوق سرمایهگذاری میکند. نکته مهم آن است که رقم ۱۲۰۰ میلیارد تومان، سرمایه پیشبینیشده طرح است و نباید آن را با سرمایه تحققیافته یا منابعی که هماکنون در اختیار صندوق قرار گرفته است یکسان دانست. حوزههای هدف سرمایهگذاری بر اساس اظهارات چیتساز، این صندوق قرار است بهجای تمرکز صرف بر توسعه زیرساختهای عمومی هوش مصنوعی، به حمایت از توسعه فناوریها و محصولات قابل عرضه در بازار نیز بپردازد. مهمترین حوزههای هدف عبارتاند از: 1. مدلهای تخصصی هوش مصنوعی: توسعه مدلهایی برای پاسخگویی به نیازهای تخصصی صنایع و کسبوکارها. 2. رابطهای برنامهنویسی (API): ایجاد خدماتی که امکان استفاده شرکتها و توسعهدهندگان از قابلیتهای هوش مصنوعی را فراهم میکند. 3. نرمافزارها و خدمات هوشمند: حمایت از شرکتهایی که محصولات مبتنی بر هوش مصنوعی تولید میکنند. 4. تجارت الکترونیکی و خدمات بانکی: استفاده از الگوریتمهای هوشمند برای تحلیل داده، بهبود خدمات و افزایش کارایی. 5. تولید محتوا و سرگرمی: توسعه ابزارهای تولید و پردازش محتوای متنی، تصویری و چندرسانهای. 6. رباتیک و اتوماسیون هوشمند: کاربرد هوش مصنوعی در خطوط تولید و فرایندهای صنعتی. 7. انرژی و نیروگاهها: بهینهسازی مصرف انرژی، پیشبینی خرابی تجهیزات و مدیریت هوشمند شبکه. 8. بهداشت و درمان: توسعه ابزارهای تشخیصی، تحلیل دادههای پزشکی و پشتیبانی از تصمیمگیری درمانی. این گستره نشان میدهد که رویکرد اعلامشده، اتصال هوش مصنوعی به بخشهای مختلف اقتصاد و تبدیل توان فناورانه به محصول و خدمت اقتصادی است. چرا تأسیس چنین صندوقی اهمیت دارد؟ یکی از موانع توسعه شرکتهای فناور در ایران، فاصله میان مرحله تولید دانش و تبدیل آن به محصول تجاری است. بسیاری از ایدههای فناورانه در دانشگاهها، مراکز پژوهشی و شرکتهای نوپا شکل میگیرند، اما برای رسیدن به مرحله تولید انبوه، ورود به بازار و توسعه مشتریان، به سرمایهای نیاز دارند که تأمین آن از مسیرهای سنتی بانکی همیشه امکانپذیر نیست. این مسئله در حوزه هوش مصنوعی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا توسعه یک محصول رقابتپذیر معمولاً به نیروی انسانی متخصص، توان پردازشی، زیرساخت داده، هزینه تحقیق و توسعه و زمان کافی برای آزمون و اصلاح نیاز دارد. در چنین شرایطی، صندوق سرمایهگذاری خطرپذیر میتواند بخشی از ریسک توسعه فناوری را بپذیرد و منابع مالی را به شرکتهایی اختصاص دهد که ظرفیت رشد دارند، اما هنوز به اندازه کافی بزرگ یا سودآور نشدهاند که بتوانند از مسیرهای متعارف تأمین مالی استفاده کنند. از این منظر، ایجاد صندوق بورسی هوش مصنوعی میتواند سه کارکرد مهم داشته باشد: نخست؛ کاهش فاصله میان پژوهش و بازار. حمایت مالی از شرکتهایی که دستاوردهای علمی را به نرمافزار، خدمات و محصولات قابل فروش تبدیل میکنند.دوم؛ ایجاد مسیر جدید برای سرمایهگذاری. فراهم کردن امکان مشارکت نهادهای مالی و سرمایهگذاران در توسعه فناوری، بهجای محدود ماندن سرمایهگذاری به فعالیتهای سنتی و کمریسکتر.
سوم؛ تقویت بخش خصوصی فناور. کمک به شکلگیری شرکتهایی که بتوانند در بازار داخلی و در صورت فراهم بودن شرایط، در بازارهای منطقهای و بینالمللی نیز فعالیت کنند.
تبدیل تجربه جهانی؛ هوش مصنوعی به مقصد سرمایههای بزرگ
در اقتصاد جهانی، هوش مصنوعی به یکی از محورهای اصلی سرمایهگذاری خطرپذیر و توسعه فناوری تبدیل شده است. سرمایهگذاری در این حوزه تنها به شرکتهایی که مدلهای زبانی بزرگ تولید میکنند محدود نیست؛ بلکه زنجیرهای از فعالیتها شامل تولید تراشه، زیرساخت پردازش ابری، مراکز داده، نرمافزارهای تخصصی، امنیت سایبری و کاربردهای صنعتی را در بر میگیرد.
برای درک این تحول باید به یک نکته توجه کرد: ارزش اقتصادی هوش مصنوعی صرفاً در ساخت مدلهای بزرگ خلاصه نمیشود. بخش مهمی از فرصتهای اقتصادی در توسعه کاربردهای تخصصی و حل مسائل واقعی صنایع قرار دارد.
برای مثال:
- در کشاورزی، تحلیل دادههای خاک و آب میتواند به مدیریت منابع و افزایش بهرهوری کمک کند.
- در صنعت، نگهداری پیشبینانه تجهیزات میتواند هزینه توقف خطوط تولید را کاهش دهد.
- در بانکداری، تحلیل الگوهای تراکنش میتواند به شناسایی تقلب کمک کند.
- در حوزه سلامت، ابزارهای هوشمند میتوانند در تحلیل تصاویر پزشکی و پشتیبانی از تشخیص نقش داشته باشند.
بنابراین، جهتگیری سرمایهگذاری به سمت کاربردهای اقتصادی و صنعتی، میتواند به اندازه توسعه فناوری پایه اهمیت داشته باشد.
فرصتها و چالشهای پیش روی صندوق در اقتصاد ایران
با وجود اهمیت تأسیس این صندوق، موفقیت آن به عوامل متعددی وابسته است. واقعیت این است که تأمین مالی، تنها یکی از حلقههای توسعه هوش مصنوعی است و بدون زیرساختهای مناسب، نیروی انسانی متخصص، دسترسی به داده و بازار مصرف، حتی منابع مالی قابلتوجه نیز الزاماً به محصول موفق منجر نمیشوند.
۱. محدودیت زیرساخت پردازشی
توسعه و آموزش مدلهای هوش مصنوعی به زیرساخت پردازشی، تراشههای تخصصی و مراکز داده نیاز دارد. محدودیت دسترسی به سختافزارهای پیشرفته و هزینه بالای تأمین توان پردازشی میتواند هزینه فعالیت شرکتهای ایرانی را افزایش دهد.
بنابراین، بخشی از سرمایهگذاریها باید به توسعه زیرساختهای پردازشی مشترک، خدمات ابری و دسترسی مقرونبهصرفه شرکتهای کوچک به منابع محاسباتی اختصاص یابد.
۲. مسئله داده و دسترسی به اطلاعات
داده یکی از مهمترین داراییهای اقتصاد هوش مصنوعی است. شرکتهای فعال در این حوزه برای توسعه محصولات کاربردی به دادههای معتبر، متنوع و بهروز نیاز دارند.
در ایران، پراکندگی دادهها میان دستگاههای اجرایی، نبود استانداردهای یکپارچه و ابهام در سازوکار دسترسی و تبادل داده میتواند مانع توسعه محصولات بومی شود.
صندوق باید در ارزیابی طرحها، علاوه بر توان فنی شرکتها، به امکان دسترسی قانونی و پایدار آنها به داده نیز توجه کند.
۳. خطر سرمایهگذاری در پروژههای فاقد بازار
یکی از ریسکهای مهم در سرمایهگذاری فناورانه، حمایت از پروژههایی است که از نظر فنی جذاباند، اما مشتری واقعی و مدل درآمدی مشخصی ندارند.
ممکن است شرکتی محصولی مبتنی بر هوش مصنوعی تولید کند، اما نتواند آن را به بازار عرضه کند یا مشتریان حاضر به پرداخت هزینه استفاده از آن نباشند.
به همین دلیل، معیار سرمایهگذاری نباید صرفاً تعداد متخصصان، پیچیدگی فناوری یا عنوان هوش مصنوعی باشد. وجود مشتری، قرارداد تجاری، درآمد قابل سنجش و امکان توسعه بازار باید از شاخصهای اصلی ارزیابی باشند.
۴. ریسک خروج سرمایه انسانی
شرکتهای هوش مصنوعی به نیروی انسانی متخصص وابستگی بالایی دارند. مهاجرت متخصصان، رقابت جهانی برای جذب استعدادها و محدودیتهای همکاری بینالمللی میتواند ظرفیت توسعه این شرکتها را تحت تأثیر قرار دهد.
اگر سرمایهگذاری مالی با سیاستهای نگهداشت و پرورش نیروی انسانی همراه نباشد، بخشی از منابع ممکن است صرف توسعه محصولاتی شود که امکان استمرار فعالیت آنها در داخل کشور محدود است.
۵. ریسکهای مقرراتی و حقوقی
مسائلی مانند مالکیت فکری، حریم خصوصی، امنیت داده، مسئولیت حقوقی خروجی مدلها و ضوابط استفاده از هوش مصنوعی در صنایع حساس، از جمله موضوعاتی هستند که باید در سیاست سرمایهگذاری صندوق مورد توجه قرار گیرند.
نبود چارچوبهای روشن میتواند هزینه فعالیت شرکتها را افزایش دهد و سرمایهگذاران را نسبت به آینده پروژهها مردد کند.
معیارهای سنجش موفقیت؛ فراتر از میزان سرمایهگذاری
موفقیت صندوق را نباید صرفاً با میزان سرمایه جذبشده یا تعداد شرکتهای دریافتکننده تسهیلات سنجید. شاخصهای واقعیتر عبارتاند از:- تعداد محصولات هوش مصنوعی که به مرحله عرضه تجاری رسیدهاند.
- میزان درآمد ایجادشده از محل فروش محصولات و خدمات.
- تعداد مشتریان صنعتی و سازمانی جذبشده.
- میزان سرمایه خصوصی جذبشده در کنار منابع صندوق.
- تعداد شرکتهایی که پس از دریافت سرمایه به سودآوری یا رشد پایدار رسیدهاند.
- میزان کاهش هزینه و افزایش بهرهوری در صنایع استفادهکننده.
- میزان اشتغال تخصصی ایجادشده و حفظ نیروهای انسانی کلیدی.
- میزان صادرات خدمات و محصولات هوش مصنوعی.
انتشار این شاخصها بهصورت سالانه میتواند امکان ارزیابی عملکرد صندوق را برای سرمایهگذاران، نهادهای نظارتی و افکار عمومی فراهم کند.
تفاوت صندوق سرمایهگذاری با صندوق توسعه فناوری
در ارزیابی این طرح باید به تفاوت میان دو مأموریت توجه کرد:
- مأموریت مالی: ایجاد بازده اقتصادی برای سرمایهگذاران از طریق سرمایهگذاری در شرکتهای فعال در حوزه هوش مصنوعی.
- مأموریت توسعهای: کمک به شکلگیری فناوریهای بومی، توسعه زیرساخت، افزایش بهرهوری و تقویت توان رقابت اقتصادی کشور.
این دو مأموریت میتوانند مکمل یکدیگر باشند، اما الزاماً یکسان نیستند. صندوقی که صرفاً بر بازده مالی تمرکز کند، ممکن است به سراغ شرکتهای کمریسکتر و دارای درآمد سریع برود؛ در حالی که برخی فناوریهای راهبردی به سرمایهگذاری بلندمدت و تحمل ریسک بیشتر نیاز دارند.
ازاینرو، لازم است میان اهداف تجاری صندوق و انتظارات سیاستگذاران از توسعه فناوری توازن برقرار شود.
آزمونی برای پیوند سرمایه و نوآوری
تصویب طرح تأسیس صندوق سرمایهگذاری خطرپذیر خصوصی بورسی هوش مصنوعی با سرمایه پیشبینیشده ۱۲۰۰ میلیارد تومان را میتوان گامی در جهت توسعه ابزارهای تأمین مالی اقتصاد دیجیتال ایران ارزیابی کرد. این طرح میتواند زمینه مشارکت نهادهای مالی، شرکتهای بزرگ و سرمایهگذاران در توسعه کسبوکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی را فراهم کند.
اما اهمیت واقعی آن زمانی آشکار خواهد شد که منابع مالی به تولید محصولات رقابتپذیر، شکلگیری شرکتهای پایدار، افزایش بهرهوری صنایع و ایجاد ارزش افزوده اقتصادی منجر شود.
در این میان، یک خطر نیز نباید نادیده گرفته شود: تبدیل هوش مصنوعی به یک عنوان جذاب برای جذب سرمایه، بدون آنکه پشتوانه فنی، بازار واقعی و برنامه تجاری مشخصی وجود داشته باشد.
ایران برای حضور مؤثر در اقتصاد هوش مصنوعی، بیش از اعلام برنامهها به یک زنجیره منسجم نیاز دارد؛ زنجیرهای که دانشگاه، شرکت دانشبنیان، سرمایهگذار، صنعت و بازار را به یکدیگر متصل کند.
بنابراین، معیار نهایی موفقیت این صندوق نه تعداد شرکتهایی است که از آن سرمایه دریافت میکنند و نه صرفاً میزان منابع مالی آن؛ بلکه تعداد فناوریهایی است که از مرحله ایده عبور میکنند، به محصول قابل استفاده تبدیل میشوند و در اقتصاد واقعی کشور ارزش میآفرینند.
بازار سرمایه زمانی میتواند به موتور توسعه هوش مصنوعی تبدیل شود که سرمایه را از فعالیتهای صرفاً مالی به سمت تولید فناوری و حل مسائل واقعی اقتصاد هدایت کند.