حسین کوثری: بازار ارز در هفته‌های اخیر با نوساناتی روبه‌رو شده که دامنه آن از تغییرات معمول بازار فراتر رفته و بار دیگر مسئله ارزش پول ملی، منابع ارزی و توان سیاست‌گذار برای مدیریت بازار را در مرکز توجه قرار داده است. در شرایطی که اقتصاد ایران همزمان با تورم بالا، محدودیت‌های تجاری، تحریم‌های بانکی و دشواری‌های مرتبط با صادرات و بازگشت ارز مواجه است و جنگ تحمیلی آمریکا علیه ایران نیز ادامه دارد، کاهش عرضه ارز می‌تواند شکاف میان عرضه و تقاضا را تشدید کرده و فشار بیشتری بر نرخ ارز وارد کند.
در این میان، تشخیص سهم عوامل بنیادین از عوامل مقطعی و شوک‌های بیرونی برای سیاست‌گذاری اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا سیاست‌های کوتاه‌مدت ارزی بدون توجه به ریشه‌های تورمی و مالی اقتصاد نمی‌تواند به تنهایی ثبات پایدار ایجاد کند. از سوی دیگر، نحوه مدیریت هزینه‌های دولت و میزان اتکای آن به منابع بانک مرکزی، در شرایط محدودیت منابع ارزی، به یکی از متغیرهای مهم اقتصاد تبدیل شده است.
دیدگاه تحلیلگران بازار چیست؟
کارشناسان بازار معتقدند که رشد ۱۴ درصدی قیمت‌ها در طول یک هفته، نتیجه تلفیقی از عوامل سیاسی و روانی است که همه در وضعیت «تنگنای تردید» به هم گره خورده‌اند:
۱. افزایش ریسک‌های سیاسی و نظامی: تنش‌های اخیر در منطقه و فضای نامشخص مذاکرات ایران و آمریکا، از عوامل اصلی تحریک بازار به شمار می‌آیند. تحریم‌های جدید آمریکا و فشارهای اقتصادی بر ایران، مستقیماً باعث افزایش تقاضای احتیاطی در بازار شده‌اند.
۲. تحولات تنگه هرمز و عرضه نفت: تحرکات اخیر در تنگه هرمز به همراه موضع‌گیری‌های تازه کشورهای اروپایی و آمریکا، ریسک‌های مربوط به عرضه نفت را در ذهن معامله‌گران تشدید کرده است. در واقع، بازار ارز با پیش‌بینی تحولات منفی سیاسی، خود را برای قیمت‌های بالاتر آماده کرده است.
۳. خریدهای پیش‌دستانه و احتیاطی: با ادامه انتشار اخبار تنش‌زا، بخش قابل توجهی از نقدینگی خرد و کلان به سمت خرید ارز سرازیر شده است. معامله‌گران به دنبال پوشش ریسک و حفظ ارزش دارایی‌های خود در برابر پیامدهای احتمالی تحولات ژئوپلیتیک هستند؛ پدیده‌ای که در گزارش‌های اخیر تحت عنوان خرید پیش‌دستانه مطرح شده است.
اثرگذاری محاصره و تحریم بر بازار ارز
یک کارشناسی اقتصادی با تاکید بر اینکه جهش اخیر نرخ‌ها در بازار ارز تنها به دلیل تورم نیست، گفت: با توجه به اینکه اختلال در صادرات نفت و سایر کالاها بیشترین تأثیر را در تأمین ارز فعالان اقتصادی داشته است، به نظر می‌رسد باید شاهد یک کاهش حداکثری در مصارف دولت باشیم تا بتوان شرایط را مدیریت کرد.
محمدتقی فیاضی، کارشناس اقتصادی، درباره افزایش قیمت ارز در هفته های اخیر و میزان تأثیرپذیری آن از شرایط جنگ، تحریم و محاصره اظهار داشت: ریشه اصلی افزایش نرخ ارز در واقع کاهش ارزش پول ملی است؛ ما در حال حاضر تورم نقطه‌به‌نقطه بیش از ۸۰ درصدی داریم که در برخی اقلام نیز سه رقمی شده است یعنی پوب ملی در حال تضعیف است.
وی موضوع تورم را یکی از عوامل بنیادین و ریشه‌ای در افزایش نرخ ارز دانست و در عین حال افزود: با توجه به سرعتی که نرخ ارز در حال افزایش است، عوامل دیگری نیز به جز عامل اصلی در جهش نرخ ارز دخیل هستند که نباید آنها را در تحلیل های اقتصادی کنار گذاشت.
فیاضی ادامه داد: حتی اگر فرض کنیم که تورم کل سال معادل رشد نرخ دلار باشد و اگر دلار را به عنوان شاخصی از سایر ارزها در نظر بگیریم و فرض کنیم در ابتدای سال نرخ آن ۱۵۰ هزار تومان بوده است، در پایان سال باید حدود ۳۰۰ هزار تومان باشد، اکنون می‌بینیم که شاید حتی زودتر از پیش بینی‌ها به رقم مورد نظر می‌رسیم بنابراین باید با قاطعیت گفت که عوامل دیگری به جز عامل اصلی در این افزایش نرخ ارز دخیل هستند.
سه عاملی که سبب جهش نرخ ارز در بازار شدند
این کارشناس اقتصادی مهم‌ترین عامل موثر بر نوسانات اخیر را محدودیت های ایجاد شده در مسیر صادرات نفت و تجارت خارجی ایران دانست و گفت: مهم‌ترین عامل دیگر، محاصره بنادر ایران است که بر روند تجاری کشور اثر گذاشته است.
وی با یادآوری اینکه درآمد نفتی یکی از مهم‌ترین ابزارهای تأمین مالی دولت به شمار می‌رود، اظهار داشت: کاهش صادرات نفت ایران به معنی کاهش عواید ارزی است و به طور حتم بازار ارز را به سمت یک عدم تعادل شدید سوق می‌دهد زیرا دولت بزرگترین صادرکننده و تأمین کننده ارز به شمار می‌رود اما در شرایط جدید با وجود اینکه تقاضای ارزی در بازار وجود دارد، ورود ارز کاهش یافته است و همین امر سبب شکل گیری جهش ارز می‌شود.وی اظهار کرد: بنابراین، می‌توان گفت بخش مهمی از وضعیت فعلی و نوساناتی که در بازار ارز مشاهده می‌شود، ناشی از همه حوادث و مسائلی است که در حوزه ارز و صادرات نفت ایران و همچنین محاصره بنادر در حال رخ دادن است.
می توان از مسیر مدیریت هزینه های دولت، بخشی از بازار ارز را کنترل کرد
این کارشناس اقتصادی درباره اینکه آیا این شرایط قابل مدیریت است، گفت: مدیریت این وضعیت دشوار است زیرا ابزاری که در اختیار بانک مرکزی قرار دارد این است که بتواند ارز کافی در اختیار داشته باشد و با شرایط فعلی، تأمین این میزان ارز واقعاً دشوار است.
فیاضی افزود: با این حال، شاید بتوان روی کسری بودجه و مسائلی از این دست کار کرد، اما با توجه به حجیم و فربه لودن بدنه دولت، با دستگاه‌های متعددی مواجه هستیم که به نوعی به بودجه عمومی وابسته هستند؛ بنابراین اگر دولت بخواهد در شرایط فعلی برخی فعالیت‌ها را تعطیل کند، ممکن است این اقدام منجر به بیکاری شود و از این جهت نیز دست دولت تا حدودی بسته است.
وی در عین حال تاکید کرد: باید بپذیریم که کسری بودجه و نرخ تورم از عوامل اصلی شکل گیری نوسانات ارزی هستند ولی در شرایط فعلی، نوساناتی که بیش از حد نرمال خود را نشان می‌دهد، ناشی از مسائلی خارج از این دو عامل است یعنی بیشتر به کاهش درآمدهای ارزی و تداوم محاصره دریایی باز می‌گردد.
فیاضی در ادامه درباره این دیدگاه که با توجه به محدودیت صادرات نفت، منابع ارزی ایران کاهش یافته است، اظهار کرد: مهم‌ترین منبع درآمد ارزی ایران صادرات نفت است که با محدودیت مواجه شده است. یکی دیگر از منابع مهم ارزی کشور، صادرات محصولات پتروشیمی و همچنین محصولات فولادی و سیمانی است که بخش فولادی و پتروشیمی به دلیل آسیب دیدگی در تجاوز نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل تولید و صادراتشان کاهش یافته است.
این کارشناس اقتصادی یادآور شد: بسیاری از صنایع صادرات محور کشور بخصوص پتروشیمی‌ها و فولادی‌ها از گذشته به دلیل تحریم های گسترده با شرایط دشواری در صادرات روبه‌رو بوده‌اند و به دلیل تحریم های بانکی در بازگرداندن ارز صادراتی نیز مشکلاتی داشته‌اند که اکنون محاصره دریایی نیز به آن افزوده شده است.
فیاضی تأکید کرد: منابع عمده ارزی ما نفت، فرآورده‌های نفتی و پتروشیمی هستند که همه آنها در مجموع دچار اختلال و مشکل شده‌اند و در حوزه‌های دیگر نیز ارزآوری ما چندان نمی‌تواند به وضعیت موجود کمک کند.
دولت مصارف خود را کاهش دهد
این کارشناس اقتصادی در پاسخ به این پرسش که بهترین اقدام دولت برای مدیریت بازار ارز و شرایط اقتصادی چیست، اظهار کرد: به نظر من مهم‌ترین اقدام این است که دولت تحت هیچ شرایطی سراغ بانک مرکزی نرود و مصارف خود را تا حد امکان کاهش دهد. دولت احتمالاً باید پرداخت‌های خود را محدود کند و به حداقل‌های ضروری مانند پرداخت حقوق و دستمزدها اختصاص دهد. در واقع، باید شاهد یک کاهش حداکثری در مصارف دولت باشیم.دولت باید تمرکز خود را بر پرداخت حقوق و دستمزدها قرار دهد تا شرایط تا حدودی عادی شود.
وی در ادامه درباره راهکارهای افزایش تاب‌آوری اقتصاد ایران در برابر تحریم‌ها و محدودیت‌های ناشی از محاصره خاطر نشان کرد: برای نمونه می‌توان به روسیه اشاره کرد که چندین سال است درگیر جنگ با اوکراین است اما توانسته شرایط ارزی خود را مدیریت کند.
فیاضی با تاکید بر اینکه نمی‌توان با اقدامات مقطعی انتظار داشت مشکلات موجود در بازار ارز و اقتصاد برطرف شود، افزود: مهم‌ترین مسئله این است که وضعیت نه جنگ و نه صلح خاتمه پیدا کند و اقتصاد وارد شرایط باثبات شود؛ پس از ایجاد ثبات، باید سراغ اصلاحات بنیادین در حوزه پولی، بودجه دولت و سایر مسائل اقتصادی رفت.
این کارشناس اقتصادی اظهار کرد: در شرایطی که اقتصاد با محدودیت منابع ارزی، تحریم، اختلال در صادرات و فشارهای تورمی مواجه است، سیاست‌های اقتصادی باید به سمت اصلاحات اساسی حرکت کند و در کنار مدیریت کوتاه‌مدت بازار، ریشه‌های مشکلات پولی و بودجه‌ای نیز مورد توجه قرار گیرد. در غیر این صورت، حتی اگر بتوان در مقاطع کوتاه نوسانات بازار ارز را کنترل کرد، عوامل بنیادین همچنان می‌توانند دوباره فشار بر نرخ ارز و تورم را افزایش دهند.
چشم‌انداز آینده بازار
بازار ارز در شرایط فعلی بیش از هر زمان دیگری به اخبار سیاسی وابسته است. به نظر می‌رسد تا زمانی که ابهام‌ها در مذاکرات و تنش‌های ژئوپلیتیک، به ویژه در حوزه دریایی و موضوع تحریم‌های جدید، پابرجا باشد، روند افزایشی قیمت‌ها تحت تأثیر این عوامل روانی همچنان ادامه یابد. در این میان، اختلاف قیمت بین بازار تهران و سایر بازارها مانند مشهد، نشانه‌ای از ناتوانی در شکل‌گیری روندی یکنواخت و باثبات است که خود می‌تواند باعث تشدید نوسانات قیمتی در روزهای آتی شود.