ایران از جمله کشورهای پرچالش از نظر مخاطرات زمینشناختی محسوب میشود، پدیدههایی که هرچند ریشه در ساختار طبیعی این سرزمین دارند، اما در سالهای اخیر با مداخلات انسانی و مدیریت نادرست منابع، دامنه و شدت آنها به مرزهای هشداردهندهای رسیده است.
فرونشست زمین، بهعنوان یکی از جدیترین این مخاطرات، امروز نهتنها دشتهای کشاورزی، بلکه بافت بسیاری از کلانشهرها را درگیر کرده و به باور کارشناسان، خسارتهای ناشی از آن در برخی مناطق از زلزله نیز فراتر رفته است که در چنین شرایطی، آگاهیبخشی، پایش مستمر و بهکارگیری راهکارهای علمی و مشارکتی، به ضرورتی انکارناپذیر تبدیل شده است.
در کنار چالشهای زیستمحیطی و مخاطرات زمینشناختی، بخش معدن ایران با پرسشهای بنیادینی درباره آینده اکتشافات و نقش آن در اقتصاد ملی روبهراست.
با وجود پتانسیلهای گسترده معدنی در اعماق خاک کشور، کمبود دادههای پایه، محدودیت اعتبارات دولتی و غفلت از ظرفیتهای بخش خصوصی، این حوزه را سالها در حاشیه نگه داشته است، اما به نظر میرسد در دولت چهاردهم، رویکردی تازه با محوریت «مشارکت سهجانبه» در دستور کار قرار گرفته است؛ مدلی که میکوشد با واگذاری صفر تا صد فرایند اکتشاف به سرمایهگذاران خصوصی، هم ریسک را کاهش دهد و هم گامهای عملی برای خروج معدن از انفعال بردارد.
متن کامل گفتوگوی سیدمحمود دکتر فاطمیعقدا معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت و رئیس سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی، که در حاشیه سفر به شیراز و با حضور در خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) استان فارس، در گفتوگویی صمیمی با خبرنگار ایرنا به تشریح دیدگاهها و برنامههای این سازمان پرداخت، به شرح زیر است:
اکثر کلانشهرهای ایران درگیر فرونشست
خبرنگار ایرنا: وضعیت فرونشست در کشور چگونه است؟ کدام استانها بیشتر در معرض خطر قرار دارند و وضعیت استان فارس به چه صورت است؟
دکتر فاطمیعقدا: کشور ایران به دلیل شرایط خاص زمینشناسی و ساختارهای آن، همواره در معرض مخاطرات گوناگون مانند زلزله، سیل، طوفان، فرونشست، رانش زمین و فروریزشهاست.
متأسفانه برخی از این مخاطرات، بهویژه فرونشست، ناشی از مدیریت ناصحیح برخورد با زمین است و خسارتهای سنگینی به کشور وارد کرده است.
فرونشست ماحصل برداشت بیشازحد از منابع آب زیرزمینی است و عامل اصلی آن، عدم مدیریت صحیح منابع آبی است. امروزه خطر فرونشست از نظر خسارت، کمتر از زلزله نیست و در برخی نقاط حتی از زلزله نیز فراتر رفته است.
اکثر نقاط کشور، بهویژه کلانشهرها، درگیر این پدیده هستند. از تهران که قبلا فقط جنوب آن درگیر بود، امروز به مناطق مرکزی و شهرستانهای اطراف رسیده است.
همچنین استانهای مرکزی مانند کرمان، فارس، خراسان جنوبی، خراسان رضوی و یزد بهشدت با فرونشست مواجهاند.
در استان فارس، شهرستان مرودشت یکی از نقاط بحرانی است که سازمان زمینشناسی آن را به عنوان پایلوت مطالعات دقیق انتخاب کرده است تا بتوانیم این پدیده را مدیریت کرده و میزان آن را کاهش دهیم.
نرخ فرونشست در نقاط مختلف کشور متفاوت است؛ در برخی مناطق مانند رفسنجان، سالانه بیش از یک متر گزارش شده است.
در استان فارس نیز اطلاعات موجود بین ۲ تا ۲۰ سانتیمتر را نشان میدهد، در حالی که در خراسان رضوی تا ۷۰ سانتیمتر و در تهران نیز خطر بهشدت جدی است.
طرح مشارکتی بخش خصوصی برای اکتشاف عمیق
خبرنگار: در دولت چهاردهم، چه سیاستها و رویکردهایی در سازمان زمینشناسی دنبال میشود؟ بهویژه اینکه شنیدهشده از ظرفیت بخش خصوصی استفاده خواهد شد.
دکتر فاطمیعقدا: سازمان زمینشناسی در حوزه مخاطرات طبیعی و زمینشناختی فعالیت گستردهای دارد. اطلس مخاطرات طبیعی کشور تهیه شده و به زودی منتشر میشود تا به مدیریت بهتر زمین و کاهش خسارتها کمک کند.
در بخش اکتشافات معدنی، از سال ۱۴۰۰ طرح تحول با مشارکت نسبتا محدود دانشگاهها، شرکتها و بخش خصوصی آغاز شد و حدود ۴۲۰ برگه در مناطق امیدبخش تعریف گردید که اکنون از پیشرفت ۶۰ درصدی عبور کرده است، اما این میزان کفاف نیاز کشور را نمیدهد. برای حرکت به سمت اقتصاد معدنمحور، باید پتانسیلهای معدنی، بهویژه در اعماق، شناسایی شوند.
از آنجا که توان و اعتبار سازمان و کشور برای اکتشاف گسترده کافی نیست، از سال گذشته طرحی تحت عنوان «مدل مشارکتی بخش خصوصی» را آغاز کردیم. این طرح پس از فراخوان، دریافت نظرات صاحبنظران و اصلاحات، اکنون به استانها ابلاغ میشود.
این مدل سهجانبه است یعنی سازمان زمینشناسی نقش راهبری و مشاوره دارد و اطلاعات پایه را در اختیار بخش خصوصی میگذارد، معاونت معدنی وزارت صمت نقش حمایتگر و تضمینکننده سرمایهگذاری را ایفا میکند و بخش خصوصی از صفر تا ۱۰۰ اکتشاف (شامل نقشهبرداری زمینشناسی، ژئوشیمیایی، ژئوفیزیک هوایی و اکتشاف تفصیلی) را انجام میدهد.
این طرح به ظرفیتسازی بخش خصوصی کمک میکند و نقاط دارای پتانسیل سرمایهگذاری را مشخص مینماید. به نظر من، تنها راه برونرفت از وضعیت فعلی بخش معدن، حضور جدی و فعال بخش خصوصی است.
امیدواری به جبران عقبماندگیهای بخش معدن
خبرنگار: فعالان معدن امیدوار باشند که راههای نرفته و ظرفیتهای مغفول این حوزه در دولت جدید جبران شود؟
دکتر فاطمیعقدا: بله، قطعا همینطور است. هرچند دیر شروع کردیم و باید از سالها قبل، بهویژه پس از تاکید رهبر معظم انقلاب بر اقتصاد معدنمحور، آغاز میکردیم، اما امیدواریم این اقدام، شروعی خوب، سریع و موثر باشد و اتفاقات مبارکی در حوزه معدن رقم بخورد.
بخش معدن باید تأثیرگذار بر اقتصاد ملی باشد. کشور ما از نظر زمینشناسی بسیار غنی است و پتانسیلهای خوبی در اعماق دارد که امیدواریم به چرخه تولید بپیوندند و ایران را به یک کشور معدنی قدرتمند تبدیل کنند.
رانش زمین، پدیدهای گسترده در کشور
خبرنگار: چند شهر و روستا در کشور در معرض خطر رانش زمین قرار دارند؟
دکتر فاطمیعقدا: بهتر است بپرسیم چند شهر درگیر نیستند! متأسفانه رانش زمین در کشور ما بسیار گسترده است و یکی از دلایل اصلی آن، تغییر کاربریهای غیرمجاز در مناطق کوهستانی و دامنهای است.
متأسفانه در طرحهای عمرانی، مطالعات زمینشناسی بهندرت انجام میشود، در حالی که هر پروژه عمرانی در مناطق مستعد باید پیوست زمینشناسی داشته باشد.
این پدیده در استانهای شمالی و شمالغرب نمود بیشتری دارد، اما حتی در استانهای مرکزی و جنوبی نیز شاهد آن هستیم. بیشتر رانشها ناشی از دخالت انسان در طبیعت است، نه فقط زلزله.
پایش آتشفشانهای نیمهفعال با فناوریهای نوین
خبرنگار: چند آتشفشان نیمهفعال در کشور شناسایی شده و سازمان زمینشناسی چه امکاناتی برای مواقع بحران دارد؟
دکتر فاطمیعقدا: آتشفشانهایی مانند تفتان، سبلان و دماوند در گذشته فعال بودهاند و امروز یا خاموشاند یا نیمهفعال. سازمان زمینشناسی پیشتر ایستگاههایی برای پایش دماوند نصب کرده و در دوره جدید، برنامه جدی برای پایش این آتشفشان با استفاده از فناوریهای نوین داریم.
طرح جامع مخاطرات کشور را برای زلزله، رانش و آتشفشان تهیه میکنیم و دماوند را بهطور ویژه دنبال میکنیم. اطلس مخاطرات نیز در مرحله چاپ است و پایش مستمر مخاطرات، یکی از اولویتهای تحقیقاتی سازمان خواهد بود.
زمین هرگز نمیمیرد؛ ما هستیم که به خود آسیب میزنیم
خبرنگار: در برخی مطالب عنوان شده که ما شاهد «مرگ خاموش زمین» هستیم، این را باور دارید؟
دکتر فاطمیعقدا: نه به آن شکل. زمین پویا و زنده است. ممکن است با دخالتهای ناصحیح به آن آسیب بزنیم، اما زمین هرگز نمیمیرد و همواره به حیات خود ادامه میدهد. ما انسانها هستیم که با رفتارهای غیرعلمی، به خود ضرر میزنیم و گاهی مجبور به ترک مناطق میشویم، اما زمین همچنان پایدار میماند.
امیدوارم با آگاهیبخشی از طریق رسانهها، جامعه به حدی از دانش برسد که بدون نیاز به بخشنامه و دستور، با زمین بهدرستی برخورد کند و از منابع آن درست استفاده نماید.
تلاش برای ارتقای جایگاه واقعی معدن در اقتصاد ملی
خبرنگار: اگر سخن پایانی دارید، بفرمایید.
دکتر فاطمیعقدا: خدا را شاکرم که در روز خبرنگار، توفیق حضور در استان فارس و شهر شیراز و دیدار با شما عزیزان در ایرنا را داشتم.
بار دیگر روز خبرنگار را تبریک میگویم و از خدا میخواهم که توفیق دهد تا بتوانیم در خدمت بخش معدن کشور باشیم، دغدغههای آنان را رفع کنیم، با تولید دادههای مورد نیاز، ریسک سرمایهگذاری را کاهش دهیم و جایگاه اقتصاد معدن را به جایگاه واقعی و تأثیرگذار خود در اقتصاد ملی برسانیم.
خبرنگاران بهرغم سختیها، پای کار ایستادهاند
دکتر فاطمیعقدا: روز خبرنگار را به همه خبرنگاران عزیز کشورمان، چه در داخل و چه در خارج از کشور، که برای آگاهیبخشی به جامعه، بهویژه در این شرایط حساس، تا پای جان ایستادهاند و کار میکنند، تبریک میگویم.
یاد و خاطره شهید بزرگوار «شهید صارمی» و همه همکاران عزیز شما در ایرنا و دیگر رسانهها، همچنین کسانی که در جبهه مقاومت در سراسر دنیا، بهویژه در غزه و دیگر نقاط، جان خود را برای پایداری رسالت خبرنگاری فدا کردند، گرامی میدارم.
بهرغم همه مشکلات، سختیها و مخاطرات، خوشبختانه همچنان ایستادهاند و به رسالت عظیم خود عمل میکنند. همچنین یاد و خاطره همه شهدای جنگ ۱۲ روزه و «جنگ رمضان» و بهویژه امام عزیز شهیدمان را گرامی میداریم.