حسین کوثری : توسعه دریامحور و اقتصاد دریا اخیراً بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته. از اقتصاد دریامحور در ادبیات جهانی عموماً با عنوان اقتصاد آبی یاد میشود و به معنای استفاده پایدار از ظرفیت منابع و گسترههای آبی اعم از اقیانوسها، دریاها، دریاچهها و جزایر برای رشد اقتصادی، بهبود وضعیت معیشت و ایجاد اشتغال و در نهایت افزایش تولید ناخالص داخلی است. مناطق ساحلی بستر فعالیتهای عظیم اقتصادی و اجتماعی به شمار میرود، به گونهای که حدود دو سوم جمعیت جهان در محدوده ۶۰ کیلومتری حاشیه دریاها استقرار یافتهاند و بیش از ۸۰ درصد از شهرهای بزرگ جهان که امروز به عنوان قطبهای تجاری شناخته میشوند، در مناطق ساحلی قرار دارند. در ایران بیش از ۵ هزار و ۸۰۰ کیلومتر سواحل اصلی، جزیرهای و رودخانهای داریم اما سهم کسبوکارهای دریایی از تولید ناخالص پایین است. به همین دلیل بهتازگی به اهمیت اقتصاد دریامحور تاکید شده است. سیاستهای کلی برنامه هفتم از سوی مقام معظم رهبری ابلاغ شد که در بند ۱۱ آن به تحقق سیاستهای کلی آمایش سرزمین با توجه به مزیتهای بالفعل و بالقوه و اجرایی ساختن موارد برجسته آن با توجه ویژه بر دریا، سواحل، بنادر و آبهای مرزی تاکید شد. با توجه به دغدغههای رهبر معظم انقلاب در موضوع توسعه شهرهای ساحلی که از سیاستهای نظام است، طرحهای مطالعاتی که برای سکونتگاههای ساحلی بیستوهفتگانه تعریف شده در توسعه فرهنگ عمومی مناطق ساحلنشین و استانهای همپیوند آنها نیز اثرگذار خواهد بود.
سوابق دریانوردی ایرانیان باعث انتقال فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی به مناطق دیگر دنیا شد، با وجود این سابقه و سواحل طولانی دریایی در شمال و بویژه جنوب ایران، فرهنگ استفاده از فرصتهای دریا در کشور مورد غفلت واقع شده و باید به فرهنگ عمومی مردم تبدیل شود، بنابراین با ادامه تأکیدات رهبر دوم انقلاب، رئیسجمهوری وقت کشورمان بخشنامه خطمشیها و چارچوب کلان برنامه هفتم توسعه را ابلاغ کرد که در موضوعات کلیدی آن، به رشد اقتصادی عدالتمحور با رویکرد ارتقای بهرهوری با تأکید بر اقتصاد دریامحور اشاره شده، چرا که موضوعاتی مانند انرژی و ترانزیت، گردشگری و کشاورزی یا اقتصاد دریامحور موتور محرکه و کانون رشد اقتصادی و افزایش تولید هستند. از سوی دیگر استفاده از سواحل دریا و امواج آن به عنوان منبع تولید برق یا ورزشهای تفریحی، فعالیتهای گردشگری در ساحل یا اعماق دریا و آبدرمانی از مهمترین منابع اشتغالزایی محسوب میشوند، به طوری که به ازای ایجاد یک شغل در بخش اقتصاد دریایی، 4 شغل جانبی ایجاد میشود بنابراین با تکیه بر ضرورتهای احصا شده فوق؛ مطالعه، احداث، تدوین و تکوین تمدنهای نوین اجتماعی و اقتصادی با عنوان سکونتگاههای ساحلی با تکیه بر ظرفیتهای محلی و با هدف توسعه جوامع محلی در همه ابعاد و نگاه تقویت هویت ملی در مقیاس بینالمللی در دستور کار وزارت راه و شهرسازی با تکیه بر تاکیدات رهبر انقلاب قرار گرفت.
سکونتگاههای جدید ساحلی در گستردهای به پهنای سواحل جنوب کشور از اردیبهشت سال جاری در دستور کار وزارت راه و شهرسازی، شورایعالی شهرسازی معماری و مأموریت ویژه به شرکت مادر تخصصی عمران شهرهای جدید قرار گرفته است و مراحل اخذ مجوزهای استانی و ملی خود را در مقیاس مکانیابی اخذ کرده و در مسیر اخذ تصویب نهایی طرحها و برنامههای ساختاری فضایی است.
ایجاد شهرهای ساحلی در کشور برای انتقال جمعیت به سواحل
تجربه قرنها در ایجاد شهرها نشان داده که تمدنها هموار، در کنار آبها شکل گرفته و از آنجا به سایر بخشهای یک سرزمین انتشار یافته است. امروز اما این اصل مهم به فراموشی سپرده شده و در کنار آبها بویژه دریاهای جنوب از این موهبت الهی کمتر بهره گرفته شده است. ایجاد شهرهای ساحلی و انتقال جمعیت به سواحل، ایجاد بازارها و اشتغالزایی از جمله مواردی است که نقش زیادی در رونق اقتصاد آبی دارد.
در بخشی از سند الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت، بر بسترسازی برای پراکندگی متعادل جمعیت و توازن منطقهای بر پایه توانمندیهای سرزمینی و اصول آمایش با تخصیص امکانات و تشویق و آسانسازی سرمایهگذاری و شکوفاسازی مناطق کمتر برخوردار با اولویت نواحی مرزی بویژه سواحل و جزایر جنوبی تاکید شده است اما به ظاهر قانون نیز نمیتواند الزامی در ایجاد شهر در حاشیه ساحلی دریاهای جنوب برای تصمیمگیران ایفا کند. ایجاد و توسعه شهرهای ساحلی به منظور استقرار صنایع، جذب جمعیت و اشتغالزایی اکنون مورد توجه دولت قرار گرفته است اما این دولت نیست که پیشبرنده این اتفاق است، که باید «آقایان» برای توسعه شهرها در سواحل جنوبی کشور اعلام آمادگی کنند و سرمایه دولت را در جایی که به «صلاح» میدانند به مصرف برسانند.
پردهبرداری از احداث 27 شهر ساحلی جدید در جنوب کشور
با توجه به تمرکز دولت بر شکوفایی اقتصاد دریا و هدفگذاری رشد سالانه یک درصدی اقتصاد دریا در برنامه هفتم 27 سکونتگاه ساحلی در قالب شهرهای جدید در 4 استان ساحلی سیستان و بلوچستان، بوشهر، هرمزگان و خوزستان ساخته خواهد شد. در راستای توجه به اقتصاد دریا محور، طرح توسعه سکونتگاههای جدید مولد در سواحل جنوبی کشور که در ششمین جلسه شورای عالی مسکن مورد تأکید رئیسجمهور قرار گرفته بود، هماکنون در مرحله مکانیابی سکونتگاهها قرار دارد و پهنههای دارای قابلیت استقرار سکونت به ادارات کل استان، برای انجام استعلامهای موردنظر در کارگروه ارسال شده است. بر اساس اهداف عملیاتی طرح، برنامهریزی برای احداث 27 سکونتگاه ساحلی در 4 استان سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر و خوزستان در چارچوب ضوابط و قوانین در دستورکار قرار دارد.
جزئیاتی از شهرهای جدید ساحلی در 4 استان کشور
بر این مبنا در استان سیستان و بلوچستان، مکانهای پیشنهادی بندر تَنگ، گوردیم، جنوب زَرآباد، شمال رَمین، نَگور، بَلِه سَر، بِریس، گواتر، پسابندر، تیس، دِرَکس، تیاب، کهیر و دَرَک در دستورکار قرار گرفته است. همچنین در استان هرمزگان مکانهای پیشنهادی شهرهای مولد در مناطق آبکوهی، دیوِل، مَکران، گَتان، سیریک قدیم، خلیج فارس، شیبدراز، هولِر، بندر خمیر، بندرهای کلات و آفتاب، نخیلو، دیوان، شرق چارَک، کَنگ، سایهخوش و حمیران در دستورکار قرار گرفته است.
در استان بوشهر مکانهای پیشنهادی شهرهای مولد در مناطق سیراف، کنگان، شیف، گوابین و بِیدو، بندر ریگ، بندر گناوه، شمال بینَک، دیلم، نایبند، کَبگان، غرب عسلویه، تُنبَک، دِلوار، شمال بندر عامری، جَلیره و رامِله، ساخته خواهد شد. در استان خوزستان نیز مکانیابی پیشنهادی شهرهای مولد برای مناطق مَهرویان، غزاله، اروندکنار، جنوب شادگان، غرب سربندر، سنجافی و دارخُوِین، ساخته خواهد شد.
معیارهای مکانیابی شهرهای جدید ساحلی کشور
معیارهای مکانیابی عرصههای ساحلی جنوب کشور برای توسعه شهرها و ساخت مسکن، بر اساس محورهای زیستمحیطی، معیارهای اجتماعی و اقتصادی، کالبدی و فضایی و سایر معیارهای قانونی و فنی از جمله پهنههای خطر، زنجیره ارزش و ویژگی منابع پایه برای تولید انجام میشود.
همچنین مواردی از قبیل فیزیوگرافی مناسب زمین، تأمین منابع آب و زیرساختهای اتصال به شبکههای پایه، حملونقل، مجاورت با فعالیت پایه کنونی نظیر صنعت، کشاورزی و خدمات، امکان استحصال از منابع طبیعی، عدم تعارض با مخاطرات طبیعی و انسانساخت، امکان کاهش هزینه تأمین زمین و همخوانی با عرصههای توصیهشده در اسناد فرادست، انجام خواهد شد.
شکوفایی اقتصاد دریا با توسعه شهرهای ساحلی
در این رابطه سعید بهروزی کارشناس مسکن و شهرسازی در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری فارس، گفت: توسعه شهرها در جنوب کشور میتواند زمینه شکوفایی ظرفیتهای دریا و نواحی ساحلی کشور را فراهم کند.
این کارشناس مسکن با تأکید بر شهرسازی منطبق با اقلیم گفت: زمانی که شما نیروی انسانی را در یک منطقه ساکن میکنید و انگیزه وی را به منظور زندگی مدنظر قرار میدهید، زمینه شکوفایی ظرفیتهای منطقه فراهم خواهد شد.
بر اساس اسناد آمایش سرزمینی، جنوب کشور شامل مناطق سواحل مکران تا خوزستان، مناطقی دارای ظرفیت و ارزش افزوده اقتصادی هستند که توجه به آنها میتواند زمینه توسعه اقتصادی برای کل کشور را فراهم کند.
ظرفیتهایی نظیر توسعه بنادر و حملونقل، پایانههای نفتی، کشاورزی و مواردی از این دست جزو مواردی است که در جنوب کشور وجود دارد، اما تاکنون مورد بیتوجهی مسئولان قرار گرفته است.
پیشرفت ۷۰ درصدی مطالعات مکانیابی شهرهای جدید ساحلی
مدیرعامل شرکت مادر تخصصی عمران شهرهای جدید ایران با تشریح آخرین وضعیت توسعه شهرهای جدید، با تأکید بر ضرورت تمرکز بر انتقال جمعیت و اولویتدهی به استانهای مرزی و شهرهای سالم، از پیشرفت ۷۰ درصدی مطالعات مکانیابی در مناطق کلیدی کشور خبر داد.
شهرام ملکی با اشاره به اینکه استراتژی فعلی بر مبنای ظرفیت و استعدادهای منطقهای تدوین شده است، اظهار داشت: طی دو سال گذشته با انتخاب مشاوران ذیصلاح، محدودههای جمعیتپذیر جدید بر اساس آمایش سرزمین و ظرفیتهای محیطی شناسایی شدهاند. اکنون در حال بررسی دقیق هستیم که آیا عدد نهایی این شهرهای جدید به ۲۷ مورد میرسد یا به دلیل رعایت الزامات آمایشی، این تعداد تعدیل خواهد شد.
جزئیات فعالیت مشاوران در مناطق چهارگانه
وی در خصوص نحوه پیشبرد مطالعات افزود: یک مشاور مادر به همراه سه مشاور همکار، بهصورت متمرکز مطالعات مکانیابی و امکانسنجی را در چهار حوزه جغرافیایی شامل سیستان، بوشهر، هرمزگان و خوزستان در دستور کار قرار دادهاند. این مطالعات هماکنون به پیشرفت حدود ۷۰ درصد رسیده است.
چالشهای استعلامی و مسیر پیشرو
مدیرعامل شرکت شهرهای جدید ایران در رابطه با موانع موجود برای نهاییسازی اراضی گفت: دلیل اصلی باقیمانده مسیر، ضرورت اخذ استعلامات دقیق از دستگاههای متولی در مناطق ساحلی است. ما باید اطمینان حاصل کنیم که عرصهها و اراضی انتخاب شده، کاملاً با اهداف کلان جمعیتپذیری و استانداردهای تعیینشده همخوانی دارند.
وی تأکید کرد: در این مسیر، استعلامات متعددی از جمله موارد زیستمحیطی، پدافند غیرعامل و ملاحظات جمعیتی استانها به صورت توأمان در حال پیگیری است تا بستر لازم برای ابلاغ نهایی محدودهها فراهم شود.
جذب سرمایه؛ گام نهایی پس از تثبیت مطالعات
مدیرعامل شرکت شهرهای جدید ایران در رابطه با موانع موجود برای نهاییسازی اراضی گفت: دلیل اصلی باقیمانده مسیر، ضرورت اخذ استعلامات دقیق از دستگاههای متولی در مناطق ساحلی است. ما باید اطمینان حاصل کنیم که عرصهها و اراضی انتخاب شده، کاملاً با اهداف کلان جمعیتپذیری و استانداردهای تعیینشده همخوانی دارند.
وی تأکید کرد: در این مسیر، استعلامات متعددی از جمله موارد زیستمحیطی، پدافند غیرعامل و ملاحظات جمعیتی استانها به صورت توأمان در حال پیگیری است تا بستر لازم برای ابلاغ نهایی محدودهها فراهم شود.
مدیرعامل شرکت شهرهای جدید ایران در رابطه با موانع موجود برای نهاییسازی اراضی گفت: دلیل اصلی باقیمانده مسیر، ضرورت اخذ استعلامات دقیق از دستگاههای متولی در مناطق ساحلی است. ما باید اطمینان حاصل کنیم که عرصهها و اراضی انتخاب شده، کاملاً با اهداف کلان جمعیتپذیری و استانداردهای تعیینشده همخوانی دارند.
وی تأکید کرد: در این مسیر، استعلامات متعددی از جمله موارد زیستمحیطی، پدافند غیرعامل و ملاحظات جمعیتی استانها به صورت توأمان در حال پیگیری است تا بستر لازم برای ابلاغ نهایی محدودهها فراهم شود.