برای اینکه یک فرد بتواند زندگی خود را طراحی کند، تنها به «مهارت» و «استقامت» نیاز ندارد؛ او به چیزی فراتر نیاز دارد: «عاملیت» (Agency).
عاملیت چیست؟
عاملیت یعنی تواناییِ فرد در اینکه احساس کند او «عاملِ» تغییراتِ زندگیِ خودش است، نه صرفاً «مفعول» یا واکنشی به خواسته‌های دیگران. در دوران نوجوانی، این مرز بسیار باریک و حساس است. نوجوان یا در حالِ یادگیریِ این است که چگونه فرمانِ زندگی اش را به دست بگیرد، یا در حالِ غرق شدن در نقشِ کسی است که فقط دستوراتِ والدین، معلمان و همسالان را اجرا میکند.
وقتی عاملیت در یک نوجوان شکل می‌‌گیرد، او از حالتِ «واکنشی» (Reactive) به حالتِ «کنش‌گر» (Proactive) تغییر می کند. او دیگر فقط به این فکر نمی‌‌کند که «چگونه از این مشکل فرار کنم؟»، بلکه می‌‌پرسد: «من در این موقعیت، چه انتخابی می‌توانم داشته باشم؟»
تفاوت میان «اجراکننده» و «عاملیت‌گذار»
بسیاری از نوجوانان، مهارت‌های زندگی را به خوبی اجرا می کنند؛ آن‌‌ها دستورات را می‌‌شنوند، درس می خوانند و قوانین را رعایت می‌‌کنند. اما این‌ها لزوماً به معنای داشتنِ عاملیت نیست.
اجراکننده: کسی است که مسیرِ تعیین شده توسط دیگران را با مهارت طی می کند.
عاملیت گذار: کسی است که با استفاده از مهارت هایش، خودش مسیر را باز میکند.
عاملیت یعنی تواناییِ انتخابِ آگاهانه، حتی زمانی که گزینه های زیادی در دسترس نیست.
نقش والدین در پرورش عاملیت
بزرگترین مانع در مسیرِ شکل گیری عاملیت، «حمایتِ بیش از حد (Over-parenting) است». وقتی ما تمامِ تصمیماتِ کوچک و بزرگِ زندگیِ فرزندمان را می گیریم، در واقع در حالِ قطع کردنِ عضله ی عاملیت در او هستیم. برای پرورش این ویژگی، باید:
۱. فضای انتخاب فراهم کنیم:
به جای اینکه بگوییم «این کار را انجام بده»، می‌‌توانیم بگوییم «دو راه پیشِ رو داری، فکر می‌‌کنی کدام یک برای تو بهتر است؟». این یعنی انتقالِ مسئولیتِ تصمیم گیری به او.
۲. اجازه دهیم «خطایِ کوچک» رخ دهد:
عاملیت با تجربه کردنِ پیامدهایِ انتخاب‌ها (حتی انتخاب‌های غلط) تقویت می شود. اجازه دهید نوجوان در محیطی امن، نتیجه ی تصمیماتِ خودش را ببیند.
این همان جایی است که «دانستن» به «توانستن» تبدیل می شود.
۳. از «پرسیدن» به جای «گفتن» استفاده کنیم:
به جای دادنِ راهکارِ فوری، با پرسیدنِ سؤالاتِ باز (Open-ended questions)، ذهنِ او را به سمتِ یافتنِ پاسخ های شخصی هدایت کنیم. این کار، قدرتِ تحلیل و عاملیتِ او را به شدت تقویت میکند.
سخن پایانی
هدفِ نهاییِ ما در تربیت، پرورشِ انسانی است که نه تنها در برابر طوفان‌ها تاب می‌‌آورد (تاب‌آوری)، بلکه می‌‌تواند با استفاده از مهارت های خود، بادبان‌هایش را در جهتِ آرزوهایش تنظیم کند (عاملیت). در هفته ی آینده، واردِ مرحله‌ی هیجان‌انگیزِ «طراحیِ زندگی» خواهیم شد؛ جایی که این مهارت‌‌ها و این عاملیت، در کنار هم، نقشه راهِ آینده را ترسیم می کنند.