در جنوب مصر، جایی که رود نیل از میان صخره‌های گرانیتی عبور می‌کند و جزیره‌های کوچک و بزرگ را در آغوش می‌گیرد، شهری قرار دارد که تاریخ، طبیعت و علم در آن به شکلی عجیب به هم رسیده‌اند. اسوان، شهری آفتابی در مرز مصر و سرزمین نوبیا، یکی از قدیمی‌ترین گذرگاه‌های ارتباطی آفریقا و مصر بوده است. اینجا زمانی دروازه جنوبی سرزمین فراعنه به شمار می‌رفت و کاروان‌های تجاری از مسیر آن میان مصر و مناطق جنوبی قاره رفت‌وآمد می‌کردند. امروز هم اسوان با معابد باستانی، روستاهای رنگارنگ، رودخانه آرام نیل و ماجراهای علمی‌اش، یکی از شگفت‌انگیزترین شهرهای مصر است.
چاهی که اندازه زمین را آشکار کرد
شاید مشهورترین داستان علمی اسوان به چاهی مربوط باشد که بیش از دو هزار سال پیش، در روزی خاص از سال، نور خورشید تا کف آن می‌رسید. در حوالی انقلاب تابستانی، حدود 31 خرداد، خورشید هنگام ظهر در آسمان اسوان تقریباً عمود بر زمین قرار می‌گیرد. در چنین لحظه‌ای، پرتوهای خورشید می‌توانند تا انتهای یک چاه عمودی بتابند و سایه‌ای از دیواره چاه روی کف آن دیده نشود.
اراتوستن، دانشمند یونانی و مدیر کتابخانه اسکندریه، از همین پدیده برای محاسبه محیط زمین استفاده کرد. او می‌دانست که در همان ساعت و همان روز، در اسکندریه سایه یک میله عمودی دیده می‌شود. زاویه این سایه حدود ۷٫۲ درجه بود. این زاویه یک پنجاهم دایره کامل است. اراتوستن با دانستن فاصله تقریبی اسکندریه تا اسوان، نتیجه گرفت که محیط زمین باید حدود پنجاه برابر آن فاصله باشد.
اهمیت این آزمایش در سادگی شگفت‌انگیز آن است. یک چاه، یک میله، اندازه‌گیری سایه و چند محاسبه هندسی، برای رسیدن به تخمینی از اندازه سیاره‌ای که روی آن زندگی می‌کنیم کافی بود. البته روایت تاریخی این آزمایش با فرض‌هایی درباره فاصله دو شهر و موقعیت جغرافیایی آنها همراه است، اما دستاورد اراتوستن همچنان یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های استدلال علمی در دوران باستان به شمار می‌رود.
جزیره‌ای برای الهه ایزیس
یکی از دیدنی‌ترین جاذبه‌های اسوان، معبد فیله است. این معبد در جزیره‌ای در رود نیل قرار دارد و به الهه ایزیس، از مهم‌ترین چهره‌های اسطوره‌شناسی مصر باستان، اختصاص داشته است. معماری معبد، ستون‌های سنگی، نقش‌برجسته‌ها و حیاط‌های آن تصویری از هنر و باورهای دینی مصر در دوره‌های پایانی تمدن باستانی ارائه می‌کند.
ماجرای نجات این معبد هم به اندازه معماری آن شگفت‌انگیز است. پس از ساخت سد بلند اسوان، بالا آمدن آب دریاچه ناصر بخش‌هایی از آثار تاریخی منطقه را تهدید کرد.
در یک عملیات بین‌المللی با هدایت یونسکو، معبد فیله قطعه‌قطعه شد و به جزیره آگلیکیا انتقال یافت. این عملیات در چارچوب کارزار گسترده نجات آثار نوبیا از سال ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ انجام شد.
ابلیسک ناتمام و راز سنگ‌تراشان
در معدن‌های گرانیت اسوان، اثری وجود دارد که شاید از هر موزه‌ای گویاتر باشد. ابلیسک ناتمام، ستون سنگی عظیمی است که از دل صخره جدا نشده و هنوز به بستر سنگی خود متصل مانده است. این سازه حدود ۴۲ متر طول دارد و اگر ساخت آن کامل می‌شد، احتمالاً به یکی از بزرگ‌ترین ابلیسک‌های مصر تبدیل می‌شد.
ترک‌هایی که هنگام تراشیدن سنگ پدید آمد، کار را متوقف کرد. همین توقف ناخواسته، امروز فرصتی کم‌نظیر برای شناخت روش‌های مهندسی و ابزارهای سنگ‌تراشی مصر باستان فراهم کرده است. بازدیدکننده می‌تواند رد ابزارها و شیوه جدا کردن سنگ از بستر طبیعی را از نزدیک ببیند.
سد بلند اسوان و تولد دریاچه‌ای عظیم
اسوان چهره‌ای کاملاً مدرن هم دارد. سد بلند اسوان که در دهه ۱۹۶۰ ساخته شد، یکی از پروژه‌های بزرگ مهندسی مصر در قرن بیستم است. این سد برای کنترل سیلاب‌های نیل، ذخیره آب و تولید برق ساخته شد و در شکل‌گیری اقتصاد کشاورزی و صنعتی مصر نقش مهمی داشت.
پشت سد، دریاچه ناصر شکل گرفت که از بزرگ‌ترین دریاچه‌های مصنوعی جهان به شمار می‌رود و تا نزدیکی مرز سودان امتداد دارد. البته این پروژه پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی گسترده‌ای هم داشت. جابه‌جایی جمعیت‌های نوبی و انتقال روستاها و آثار تاریخی از جمله پیامدهای مهم ساخت سد بود.
نوبیا، رنگ‌ها و زندگی در کنار نیل
اسوان بدون فرهنگ نوبی معنای کاملی ندارد. نوبی‌ها مردمانی با زبان‌ها، موسیقی، معماری و سنت‌های ویژه‌اند که تاریخ حضورشان در جنوب مصر و شمال سودان به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. خانه‌های رنگارنگ، دیوارهای نقاشی‌شده، طرح‌های هندسی و نقش حیوانات در روستاهای نوبی، فضایی متفاوت از تصویر رایج شهرهای مصر ایجاد کرده است.
موزه نوبیا در اسوان نیز مجموعه‌ای از آثار تاریخی، ابزارهای زندگی روزمره، مجسمه‌ها و اسناد مربوط به فرهنگ این منطقه را در خود جای داده است. بازدید از این موزه کمک می‌کند تاریخ جنوب مصر از زاویه‌ای گسترده‌تر دیده شود.
شهری برای تماشای آرام نیل
در اسوان، نیل با تصویری که در بسیاری از شهرهای بزرگ مصر دیده می‌شود تفاوت دارد. قایق‌های بادبانی سنتی، معروف به فلوکه، میان جزیره‌ها حرکت می‌کنند و غروب آفتاب، صخره‌های گرانیتی و نخلستان‌های دو سوی رودخانه را به منظره‌ای تماشایی تبدیل می‌کند. جزیره الفانتین، آرامگاه‌های باستانی حاکمان محلی و صومعه سنت سیمئون از دیگر جاذبه‌های این منطقه‌اند.
در فاصله حدود ۲۸۰ کیلومتری جنوب اسوان، معابد ابوسمبل قرار دارند. دو معبد عظیم که به دستور رامسس دوم ساخته شدند و مجسمه‌های غول‌آسای فرعون در ورودی آنها، از مشهورترین تصاویر مصر باستان هستند. طراحی معبد بزرگ به شکلی است که در دو روز مشخص از سال، پرتوهای خورشید به بخش داخلی آن می‌رسند و مجسمه‌های درون محراب را روشن می‌کنند. این مجموعه نیز در عملیات نجات آثار نوبیا جابه‌جا شد.