مهیار پازوکی: ناترازی انرژی یکی از موانع مهم توسعه صادرات غیرنفتی ایران است؛ زیرا صادرات موفق فقط به تولید محصول وابسته نیست، بلکه به استمرار تولید، تحویل به‌موقع، قیمت رقابتی و اعتماد خریداران خارجی نیز نیاز دارد. هنگامی که صنایع با محدودیت برق یا گاز مواجه می‌شوند، اختلال در تولید می‌تواند از کارخانه فراتر برود و بر کل زنجیره تأمین و تجارت خارجی اثر بگذارد.نکته کلیدی این است که ناترازی انرژی صرفاً مسئله‌ای در حوزه برق و گاز نیست؛ بلکه مسئله‌ای مرتبط با رقابت‌پذیری اقتصاد و درآمدهای ارزی کشور است.
۱. کاهش تولید و ظرفیت صادراتی
قطع برق یا محدودیت گاز، خطوط تولید را متوقف یا کم‌ظرفیت می‌کند. در نتیجه، حجم کالای آماده صادرات کاهش می‌یابد و بنگاه ممکن است نتواند سفارش‌های خارجی را به‌موقع تحویل دهد. صنایع فولاد، سیمان و پتروشیمی به دلیل وابستگی به انرژی، در معرض این اثر قرار دارند.
۲. افزایش هزینه تمام‌شده
تولید ناپیوسته می‌تواند هزینه راه‌اندازی مجدد، نگهداری تجهیزات، تأمین انرژی جایگزین و جبران عقب‌ماندگی سفارش‌ها را افزایش دهد. این هزینه‌ها حاشیه سود صادرکننده را کاهش می‌دهند یا قیمت نهایی محصول را بالا می‌برند.
۳. تضعیف اعتماد خریداران خارجی
تکرار تأخیر در تحویل می‌تواند خریدار را به سمت تأمین‌کننده‌ای با عرضه باثبات‌تر سوق دهد. پیامد آن ممکن است از دست رفتن قراردادهای بلندمدت و کاهش سهم ایران در بازار مقصد باشد؛ حتی اگر تولید پس از رفع محدودیت انرژی از سر گرفته شود.
۴. کاهش ارزآوری و سرمایه‌گذاری
افت تولید صادراتی به معنای کاهش درآمد ارزی بالقوه است. تداوم نااطمینانی انرژی همچنین می‌تواند برنامه توسعه ظرفیت، نوسازی تجهیزات و سرمایه‌گذاری در صنایع صادرات‌محور را به تعویق بیندازد.
چه راهکارهایی می‌تواند اثر ناترازی را کاهش دهد؟
1. تأمین قابل پیش‌بینی انرژی برای صنایع صادرات‌محور: برنامه محدودیت‌ها باید تا حد امکان از قبل اعلام شود تا بنگاه‌ها بتوانند تولید و تعهدات صادراتی خود را تنظیم کنند.
2. توسعه نیروگاه‌های اختصاصی و انرژی‌های تجدیدپذیر: سرمایه‌گذاری در برق خورشیدی، بادی، ذخیره‌سازی انرژی و نیروگاه‌های اختصاصی می‌تواند وابستگی بنگاه‌ها به شبکه سراسری را کاهش دهد؛ البته میزان اثربخشی به نوع صنعت، امکان تأمین برق پایدار و هزینه سرمایه‌گذاری بستگی دارد.
3. بهینه‌سازی مصرف انرژی: نوسازی تجهیزات، بازیابی حرارت، کاهش تلفات و استفاده از فناوری‌های کم‌مصرف می‌تواند آسیب‌پذیری صنایع را در برابر محدودیت‌ها کمتر کند.
4. اصلاح سیاست‌های انرژی و سرمایه‌گذاری: رفع ناترازی به توسعه ظرفیت تولید و شبکه، مدیریت تقاضا، بهبود بهره‌وری و تأمین مالی بلندمدت نیاز دارد. راه‌حل پایدار را نمی‌توان صرفاً در جابه‌جایی محدودیت‌ها میان بخش‌های مختلف جست‌وجو کرد.
5. سنجش هزینه صادرات ازدست‌رفته: سیاست‌گذاران باید علاوه بر هزینه تأمین انرژی، درآمد صادراتی ازدست‌رفته، قراردادهای از دست رفته، کاهش اشتغال و تأخیر در سرمایه‌گذاری را نیز در ارزیابی اقتصادی محدودیت‌ها لحاظ کنند.