حسین کوثری: ناترازی انرژی دیگر مسئله‌ای فصلی و مقطعی نیست؛ شکافی است که هر سال بزرگ‌تر شده و اکنون همزمان در گاز و برق، تولید و مصرف را تحت فشار قرار داده است. امسال اما زمستان با یک تفاوت مهم آغاز می‌شود: بخشی از ظرفیت تولید گاز کشور در جریان جنگ آسیب دیده و از مدار خارج شده است. بر اساس آمارهای اعلام‌شده، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید گاز از دست رفته که تاکنون تنها ۹۵ میلیون مترمکعب آن بازگشته است؛ به این معنا که همچنان ۱۳۵ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید در دسترس نیست.
اگرچه نوسانات منطقه‌ای و شرایط حساس سیاسی-امنیتی، چالش‌های عملیاتی، تجاری و پشتیبانی کشور را مضاعف کرده و تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر می‌سازد، اما ارزیابی‌های فنی نشان می‌دهد که ریشه ناترازی گاز را نباید صرفاً به متغیر‌های بیرونی یا شرایط اضطراری گره زد. شرایط ویژه و فشار‌ها تنها کاتالیزوری برای عریان‌تر شدن زخم‌های کهنه در بدنه صنعت نفت و گاز کشور بوده‌اند.
افت فشار طبیعی در مخازن اصلی پارس جنوبی، عدم سرمایه‌گذاری کافی طی یک دهه گذشته برای بازیافت و حفظ سقف تولید، هدررفت قابل‌توجه گاز در گاز‌های مشعل (فلرها)، تلفات زیاد در شبکه انتقال و توزیع، و راندمان پایین نیروگاه‌های حرارتی، پنج ضلع اصلی این بحران ساختاری را تشکیل می‌دهند. سال‌ها بی‌توجهی به جذب سرمایه و انتقال فناوری‌های نوین حفظ فشار، اکنون کشور را در وضعیتی قرار داده که به اذعان تحلیلگران، در زمستان‌های پیش‌رو عامل تعیین‌کننده نه اقدامات فوری دولتی، بلکه میزان برودت هوا و شانس مواجه نشدن با موج‌های سرمای طولانی‌مدت خواهد بود.
ناترازی در بخش های مختلف تاریخ طولانی دارد و سال به سال بر میزان آن افزوده می‌شود، اما امسال ماجرای ناترازی گاز در زمستان کمی متفاوت از سالهای گذشته است زیرا در جنگ رمضان با هدف قرار گرفتن زیر ساخت های انرژی ۲۳۰ میلیون متر مکعب از مدار تولید خارج و طی روزهای گذشته ۹۵ کیلیون متر مکعب آن وارد مدار شد در کنار این اعداد و ارقام سال گذشته و آنطور که سعید توکلی مدیر عامل شرکت ملی گاز ناترازی گاز را در برخی از روز‌ها به ۳۵۰ میلیون متر مکعب رسیده بود و میانگین ناترازی گاز را ۳۰۰ میلیون متر مکعب عنوان کرده بود اکنون با در نظر گرفتن ۳۵۰ میلیون مترمکعب ناترازی و۱۳۵ میلیون متر مکعبی که هنوز به مدار تولید بازنگشته است میزان ناترزای گاز در سال جاری نزدیک به ۵۰۰ میلیون متر مکعب است یعنی نیمی از تولید گاز شیرین و مشخص نیست دولت چگونه عزم مدیریت آن را دارد.
۱۰۰ میلیون مترمکعب به ظرفیت تولید گاز کشور بازمی‌گردد
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران گفت: با تلاش‌های انجام‌شده، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب به ظرفیت تولید گاز کشور تا پیش از آغاز فصل سرما بازمی‌گردد و پیش‌بینی‌های لازم برای مدیریت مصرف و تأمین پایدار گاز در زمستان انجام شده است.سعید توکلی در جلسه مدیریت مصرف انرژی با حضور استاندار خراسان‌شمالی اظهار کرد: با وجود مشکلات و محدودیت‌های موجود در حوزه تولید گاز، شرکت ملی گاز ایران با تمام توان برای مدیریت شرایط زمستان و تأمین پایدار گاز پای کار است.
وی افزود: در ۲۷ اسفندماه سال گذشته، چهار پالایشگاه و تأسیسات گازی در عسلویه از چرخه تولید خارج شد که در پی آن حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب گاز از مدار خارج شد، اما با تلاش‌های انجام‌شده و مدیریت یکپارچه، بخشی از این ظرفیت در حال بازگشت به مدار است.
احتمال تنش گازی در برخی نقاط
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران ادامه داد: تا پیش از شروع فصل سرما حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب به ظرفیت تولید بازمی‌گردد، با این حال در برخی نقاط همچنان احتمال بروز تنش گازی وجود دارد که پیش‌بینی‌های لازم برای مدیریت این شرایط انجام شده است.
توکلی بر ضرورت پیش‌بینی سوخت جایگزین برای مدیریت شرایط اضطراری تأکید کرد و گفت: در حوزه انرژی باید اقدامات پیشگیرانه برای مدیریت بحران انجام شود؛ چرا که وابستگی مردم ایران به گاز بالاست و ناترازی در زمان اوج مصرف موضوعی است که طی سالهای گذشته و در شرایط جنگ اخیر نیز تجربه شده است.
صرفه‌جویی؛ کم‌هزینه‌ترین راهکار مدیریت مصرف
وی بهینه‌سازی و صرفه‌جویی را کم‌هزینه‌ترین راهکار مدیریت مصرف انرژی دانست و افزود: در کنار توسعه ظرفیت تولید، باید موضوع بهینه‌سازی و صرفه‌جویی نیز به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد؛ موضوعی که در دولت چهاردهم نیز بر آن تاکید شده است.
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران همچنین بر استفاده از ظرفیت و تجربیات مدیران این شرکت در مدیریت مصرف انرژی تأکید کرد.
اراده ایران برای واردات گاز از ترکمنستانتوکلی درباره واردات گاز از ترکمنستان نیز گفت: شرکت ملی گاز ایران برای واردات گاز از ترکمنستان اراده دارد و باید از ظرفیت کشورهای همسایه استفاده کنیم.
وی افزود: توسعه ارتباط با کشورهای همسایه می‌تواند زمینه بهره‌مندی متقابل را فراهم کند و با توجه به روابط مناسب ایران و ترکمنستان، آمادگی داریم این مسیر را ادامه دهیم یا در صورت نیاز، موضوع را از طریق سرمایه‌گذاری دنبال کنیم.
خراسان‌شمالی با کمترین چالش مواجه خواهد شد
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران با اشاره به اقدامات انجام‌شده در خراسان‌شمالی اظهار کرد: با توجه به اقداماتی که در این استان به‌خوبی در حال انجام است، خراسان‌شمالی با کمترین چالش مواجه خواهد شد.
توکلی در پاسخ به پیشنهاد استاندار خراسان‌شمالی برای تشکیل کارگروه ملی مدیریت بهینه مصرف گاز در استان گفت: امکان برگزاری کارگروه ملی مدیریت گاز در خراسان‌شمالی وجود دارد و اگر حضور و برگزاری این کارگروه در استان ضرورت داشته باشد، این موضوع انجام خواهد شد.وی در پایان تاکید کرد: شرکت ملی گاز ایران با تمام توان پای کار است و برای مدیریت شرایط و تأمین گاز مورد نیاز تلاش خواهد کرد؛ همچنین بخشی از ظرفیت پالایشگاهی که دچار آسیب شده بود، بازیابی شده است.
افزایش ناترازی پس از آسیب به زیرساخت‌ها
اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، پیش از این با خصوص وضعیت جدید ناترازی گاز اعلام کرده بود که ناترازی گاز کشور پیش از جنگ حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب بوده است، اما آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌ها این شکاف را به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب رسانده است.به گفته سقاب اصفهانی، تولید سالانه گاز کشور نیز از حدود ۲۹۷ میلیارد مترمکعب به ۲۴۲ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است؛ یعنی حدود ۵۵ میلیارد مترمکعب از تولید سالانه گاز تحت تأثیر آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های کشور قرار گرفته است.این ارقام در شرایطی مطرح می‌شود که پیش از وقوع آسیب‌های اخیر نیز کشور با ناترازی مزمن گاز مواجه بود و در روزهای اوج مصرف، فاصله میان عرضه و تقاضا به صدها میلیون مترمکعب در روز می‌رسید.
هشدار نسبت به سرایت ناترازی گاز به برق و تولید
در همین خصوص، محمد میرزایی، نماینده مجلس، با اشاره به وضعیت تولید و مصرف گاز نسبت به پیامدهای کاهش ظرفیت تولید هشدار داده است.
وی اظهار کرد: «آسیب‌های وارد شده توسط دشمن امریکایی-صهیونی به بخش‌هایی از زیرساخت‌های تولیدی پارس جنوبی، منجر به افت تقریبی ۲۰ درصدی ظرفیت تولید روزانه گاز طبیعی کشور شده است. با توجه به زمان‌بر بودن فرایند بازیابی کامل این ظرفیت که تخمین زده می‌شود بین دو تا سه سال به طول انجامد، تغییر رویکرد به سمت بهینه‌سازی مصرف و کاهش تلفات با مشارکت بخش خصوصی و آحاد جامعه، یک اولویت و ضرورت ملی محسوب می‌شود.»
میرزایی در ادامه بر ضرورت برنامه‌ریزی پیشگیرانه برای فصل سرد تأکید کرد و گفت: «با سپری شدن بخش اعظم ماه‌های گرم سال، اتخاذ رویکردهای پیشگیرانه جهت تأمین پایدار گاز در فصل سرد باید در رأس برنامه‌ریزی‌های کلان قرار گیرد. با توجه به جهش تقاضای مصرف برای گرمایش در بخش خانگی طی ماه‌های سرد، احتمال افت فشار و حتی قطعی گاز در انتهای شبکه انتقال بسیار جدی است؛ لذا دستگاه اجرایی نباید تدوین سناریوهای مدیریت بحران را به زمان برودت هوا موکول نماید.»
وی با تشریح ارتباط زنجیره تأمین گاز، برق و تولید صنعتی و کشاورزی افزود: «در پیک مصرف زمستانی، تخصیص حداکثری گاز طبیعی به بخش خانگی، تأمین سوخت نیروگاه‌ها و صنایع را با محدودیت‌های شدیدی مواجه می‌سازد. با عنایت به سهم ۸۱ درصدی نیروگاه‌های حرارتی در تولید شبکه برق کشور و وابستگی آنها به خوراک گاز طبیعی، ناترازی گاز مستقیماً پایداری شبکه برق، استمرار تولیدات صنعتی و کشاورزی، حفظ اشتغال و شاخص‌های کلان اقتصادی را مختل می‌نماید.»
ریشه ناترازی فقط رفتار مصرف‌کننده نیست
میرزایی با استناد به مطالعات کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس، پایین بودن راندمان حرارتی ساختمان‌ها و فرسودگی تجهیزات را از عوامل مهم شدت بالای مصرف انرژی در بخش خانگی دانست.
وی تصریح کرد: «ریشه بخش چشمگیری از شدت بالای مصرف انرژی در بخش خانگی را باید در پایین‌بودن راندمان حرارتی ابنیه و فرسودگی تجهیزات جست‌وجو کرد. اتلاف حرارتی ناشی از ضعف عایق‌بندی پوسته ساختمان و راندمان نازل سیستم‌های گرمایشی، اعم از بخاری‌ها و موتورخانه‌ها، حجم عظیمی از هدررفت انرژی را رقم می‌زند.»
این نماینده مجلس ادامه داد: «ازاین‌رو، نمی‌توان تقصیر ناترازی را منحصراً متوجه الگوی رفتار مصرف‌کننده دانست و صرفاً با رویکرد تک‌بعدیِ آزادسازی ناگهانی قیمت به دنبال حل مسئله بود.»
سوخت مایع؛ ضربه‌گیر زمستان
یکی از مهم‌ترین اقدامات برای مدیریت زمستان امسال، افزایش ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌هاست. وزارت نفت اعلام کرده است که در صورت کاهش تحویل گاز به نیروگاه‌ها، گازوئیل و نفت‌کوره می‌توانند بخشی از سوخت مورد نیاز آنها را تأمین کنند. این اقدام از منظر مدیریت بحران اهمیت دارد. اگر گاز در روزهای بسیار سرد به دلیل افزایش مصرف خانگی و تجاری محدود شود، امکان استفاده از سوخت جایگزین می‌تواند از اختلال در تولید برق جلوگیری کند؛ اما اینجا یک تفاوت مهم وجود دارد: ذخیره سوخت مایع، ناترازی گاز را حل نمی‌کند؛ بلکه اثر آن را مدیریت می‌کند. اگر نیروگاه به جای گاز از گازوئیل یا نفت‌کوره استفاده کند، کمبود گاز برای مدتی از شبکه برق دور نگه داشته می‌شود، اما هزینه دیگری به اقتصاد انرژی تحمیل خواهد شد. حمل و ذخیره‌سازی سوخت، هزینه عملیاتی نیروگاه‌ها و پیامدهای زیست‌محیطی، به‌ویژه در مورد نفت‌کوره، بخشی از این هزینه است.
کاهش مصرف بیش از آنکه نشانه بهره‌وری باشد، علامتی از رکود است
هاشم اورعی، رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران، با استناد به داده‌های مرکز آمار ایران تاکید می‌کند که کل اقتصاد کشور ۱۱ درصد و بخش صنعت به‌طور خاص ۵.۷ درصد کوچک‌تر شده است. وقتی خروجی خطوط تولید کاهش می‌یابد، کارگاه‌ها نیمه تعطیل می‌شوند و ظرفیت فعال بنگاه‌های بزرگ افت می‌کند، طبیعی است که انرژی کمتری نیز در فرایند‌های صنعتی سوزانده شود.
معنای این اعداد روشن است؛ اگر اقتصاد ۱۱ درصد کوچک‌تر شده و صنعت نیز افت ۵.۷ درصدی را تجربه کرده است، کاهش مصرف انرژی را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن کاهش سطح فعالیت اقتصادی، نشانه بهبود بهره‌وری دانست.
تلقّی این آفت اجباری به‌عنوان یک «دستاورد حمایتی یا مدیریتی»، نوعی مغالطه آماری در ساختار سیاست‌گذاری اقتصادی است. در ادبیات توسعه، کاهش شدت انرژی زمانی ارزشمند و دستاورد محسوب می‌شود که با ثابت ماندن یا افزایش نرخ رشد اقتصادی و حجم تولید، مصرف انرژی افت کند؛ پدیده‌ای که از آن به عنوان «ارتقای بهره‌وری» یاد می‌شود. اما آنچه امروز در صنعت ایران رخ می‌دهد، دقیقاً نقطه مقابل بهره‌وری است: تعمیق رکود، خاموشی کوره‌ها و افت تولید که خود را در قالب کاهش مصرف انرژی نشان داده است.
به بیان ساده، اگر کارخانه‌ای با همان میزان تولید، گاز کمتری مصرف کند، می‌توان از افزایش بهره‌وری سخن گفت، اما اگر مصرف گاز به این دلیل پایین بیاید که همان کارخانه تولید خود را کاهش داده یا بخشی از خطوط را متوقف کرده است، این کاهش مصرف بیش از آنکه نشانه بهره‌وری باشد، علامتی از رکود است.