حسین کوثری: فرش ایرانی تجلی هویت هنری، ظرفیت اقتصادی و سرمایه فرهنگی کشور است و در چارچوب رویکردهای جدید وزارت صنعت، معدن و تجارت و سیاستهای توسعه صادرات غیرنفتی، نقطه عطفی در مسیر تحول این هنر-صنعت به شمار میرود. خرید فرش دستباف ایرانی، نه فقط یک کالای تجاری، بلکه شناسنامه هنری ایران در جهان است. با این حال، در سالهای اخیر، سهم ایران از بازار جهانی فرش به شدت کاهش یافته است. اما چرا این هنر اصیل در رقابت با کشورهایی مانند هند، پاکستان و ترکیه دچار چالش شده است؟
از دستدادن بخشی از بازارهای هدف، موضوع تعهد ارزی و مشکل بیمه قالیبافان ازجمله چالشهای پیشروی صنعت فرش است.در تقویم رسمی کشور ۲۰ خرداد بهعنوان «روز ملی فرش» نامگذاری شده است؛ روزی برای پاسداشت یکی از اصیلترین نمادهای فرهنگی، هنری و اقتصادی ایران. فرش دستباف ایرانی نهتنها محصولی هنری و نماد هویت ملی است، بلکه سالها است بهعنوان یکی از شاخصترین کالاهای صادراتی کشور در بازارهای جهانی شناخته میشود.با وجود پیشینه درخشان و ظرفیتهای منحصربهفرد، صنعت فرش دستباف در سالهای اخیر با چالشهای متعددی مواجه بوده است؛ چالشهایی که هم در بخش تولید و نیروی انسانی و هم در حوزه صادرات و بازرگانی خود را نمایان کردهاند. بررسی وضعیت موجود فرش، تحلیل چالشها و آگاهی از برنامههای حمایتی و توسعهای میتواند راهگشای آیندهای روشنتر برای این صنعت باشد؛ صنعتی که اگرچه ریشه در گذشته دارد، اما همچنان میتواند نقشی کلیدی در اقتصاد فرهنگمحور کشور ایفا کند.
مصوبه تسهیل تعهدات ارزی صادرکنندگان فرش در انتظار تصویب دولت
مشاور وزیر صمت از تدوین مصوبهای برای تسهیل رفع تعهد ارزی صادرکنندگان فرش دستباف خبر داد و گفت این پیشنهاد پس از مذاکره با بانک مرکزی، در انتظار طرح و تصویب در هیئت دولت است.
یحیی آلاسحاق، مشاور وزیر صنعت، معدن و تجارت و رئیس شورای عالی راهبردی فرش دستباف کشور درباره تأمین مواد اولیه فرش دستباف گفت: یکی از مهمترین مشکلات صنعت فرش دستباف، موضوع تعهدات ارزی و بروکراسیهای مرتبط با صادرات است. وی افزود: با وجود آنکه صادرات فرش دستباف اکنون حدود ۵۰ میلیون دلار است، مشکلات ناشی از تعهدات ارزی برای فعالان این بخش بسیار بیشتر از حجم صادرات فعلی است.
آلاسحاق گفت: برای حل این مسئله، مصوبهای تهیه شده و پس از مذاکره با بانک مرکزی، قرار است در هیئت دولت مطرح شود تا شیوه بازگشت ارز حاصل از صادرات فرش با شرایط مناسبتری مدیریت شود.
وی همچنین در پاسخ به سؤال دیگر خبرنگار مهر درباره تأمین مواد اولیه افزود: بخش عمده مشکلات فرشبافی به تأمین ابریشم و مواد رنگرزی مربوط میشود که در این زمینه مذاکراتی از جمله با طرف ترکمنستانی انجام شده و اقدامات لازم برای تأمین مواد اولیه در حال پیگیری است.
رئیس شورای عالی راهبردی فرش دستباف کشور تأکید کرد: حمایت از تولید و تأمین مواد اولیه از اولویتهای وزارت صمت است، زیرا توسعه تولید فرش دستباف میتواند به افزایش صادرات و ارزآوری کشور کمک کند.
آلاسحاق در ادامه با اشاره به جایگاه فرش دستباف در اقتصاد و هویت ملی گفت: فرش دستباف تنها یک محصول نیست، بلکه مجموعهای از ابعاد هنری، صنعتی، اقتصادی، اشتغالزایی، محرومیتزدایی و هویتی را در خود جای داده است. وی گفت: کمتر محصولی را میتوان یافت که تا این اندازه با حوزههای مختلف جامعه ارتباط داشته باشد. فرش دستباف علاوه بر نقش اقتصادی، بخشی از هویت ایرانی را نیز نمایندگی میکند و به دلیل پیشینه تاریخی چندصدساله خود، با نام ایران در جهان شناخته میشود.
وی افزود: فرش ایرانی در عرصه بینالمللی همواره مترادف با نام ایران بوده است. در بسیاری از کشورهای جهان، هنگامی که از ایران سخن به میان میآید، فرش ایرانی نیز به عنوان نماد هنر، دانش، فرهنگ و جغرافیای ایران مطرح میشود. رئیس شورای عالی راهبردی فرش دستباف کشور با ابراز تأسف از وضعیت فعلی این صنعت گفت: با توجه به جایگاه فرش در هویت ایرانی، اقتصاد کشور، اشتغال و محرومیتزدایی، شرایط کنونی این حوزه با ظرفیتهای موجود فاصله دارد. وی افزود: در گذشته، فرش دستباف در فصلهایی که فعالیتهای کشاورزی کاهش مییافت، منبع درآمد مهمی برای خانوارها به شمار میرفت و در حوزه طراحی و هنر نیز نمونهای برجسته از توانمندیهای کشور محسوب میشد. آلاسحاق درباره دلایل کاهش جایگاه فرش دستباف گفت: بخشی از مشکلات به سوءتفاهمها، سوءبرداشتها و برخی رویکردهای نادرست بازمیگردد که در دورههایی موجب غفلت از این حوزه شد. وی افزود: اکنون عزم وزارت صمت و مرکز ملی فرش بر احیای این صنعت است و این موضوع به طور جدی در دستور کار قرار دارد.
مشاور وزیر صمت با اشاره به امکان احیای فرش دستباف گفت: اگرچه بازگشت به شرایط گذشته به طور کامل ممکن است دشوار باشد، اما احیای این صنعت تا سطح قابل توجهی امکانپذیر است.
وی افزود: در این سالها فرش ماشینی به دلیل ویژگیهای مصرفی و قیمتی به رقیبی جدی برای فرش دستباف تبدیل شده و همچنین برخی کشورهای رقیب با سرمایهگذاری و بهرهگیری از آموزشهای تخصصی، سهمی از بازار جهانی را به دست آوردهاند. آلاسحاق ادامه داد: با وجود این شرایط، برند فرش ایران، اصالت و شناسنامه آن همچنان جایگاه خود را در جهان حفظ کرده است و اگر در داخل کشور همکاری و همافزایی لازم شکل بگیرد، بخش مهمی از ظرفیتهای از دسترفته قابل بازگشت خواهد بود. وی درباره برنامههای پیشرو گفت: یکی از اقدامات اساسی، تدوین سند تحول فرش دستباف است؛ زیرا احیای این صنعت بدون ایجاد تحول امکانپذیر نیست. وی افزود: این سند با همکاری دانشگاهیان، کارشناسان، فعالان صنعت فرش، مدیران، طراحان، تولیدکنندگان و فعالان حوزه بازاریابی تدوین شده و قرار است برای تصویب به هیئت دولت ارائه شود تا به عنوان سند ملی فرش دستباف کشور مبنای اقدامات اجرایی قرار گیرد. رئیس شورای عالی راهبردی فرش دستباف کشور گفت: این سند شامل برنامههای اجرایی در حوزههای مختلف از جمله افزایش درآمد، توسعه مصرف داخلی، گسترش صادرات و بهرهگیری از ظرفیت دیپلماسی اقتصادی کشور است.
وی افزود: اقدامات متعددی آغاز شده و برنامههای دیگری نیز در دست اجرا قرار دارد، اما موفقیت این مسیر نیازمند همراهی همه فعالان، رسانهها و اثرگذاران این حوزه است.آلاسحاق تأکید کرد: احیای فرش دستباف یکی از ضرورتهای کشور است و میتواند در حوزه اشتغال، ارزآوری، توسعه مناطق محروم و بهبود وضعیت اقتصادی نقش مهمی ایفا کند.
وی گفت: ظرفیتهای انسانی و تخصصی این صنعت همچنان در کشور وجود دارد و بسیاری از فعالان و مدیران باتجربه این حوزه با انگیزه آماده همکاری هستند.
وی افزود: برای بازگرداندن فرش دستباف به جایگاه اصلی خود، به نظام مدیریتی مناسب، انگیزه و انرژی نیاز داریم و امیدواریم با همکاری همه بخشها این هدف محقق شود.وی با اشاره به تدوین سند تحول فرش دستباف ایران بیان کرد: این سند به همت تشکلها مربوطه و مذیران مرکز ملی فرش دستباف تدوین شده و این سند برای تصویب به هیئت دولت ارسال و در صورت مصوب شدن اجرایی میشود.
آل اسحاق گفت: کشورهایی مثل هند و بنگلادش رقیب ما در تولید فرش دستباف هستند این در حالی است که این رقبا با دست خودمان ایجاد شده است چرا که هنرمندان و سرمایهگذاران ایرانی صنعت فرش ایرانی را به این نقاط از دنیا بردهاند. اما با این وجود فرش ایرانی اصالت و جایگاه خودش را دارد و اگر دست به دست هم دهیم میتوانیم دوباره این صنعت را به وضعیت قبلی برگردانیم و آن را احیا کنیم.
صادرات فرش دستباف در پایینترین سطح سالهای اخیر
پیشتر رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف گفت: ادامه پیمانسپاری ارزی، تحریمها و افزایش هزینه تأمین مواد اولیه موجب شده صادرات فرش دستباف ایران در سال گذشته به کمتر از ۴۰ میلیون دلار برسد. علانور توکلی گفت: در حال حاضر حدود ۸۰۰ صادرکننده فرش دستباف به صورت رسمی در کشور فعالیت میکنند، هرچند تعداد بیشتری نیز به صورت غیررسمی در حوزه صادرات فرش فعال هستند. توکلی با اشاره به مشکلات پیش روی صادرات فرش دستباف ادامه داد: تحریمهای بینالمللی، محدودیت در نقل و انتقال ارز و دشواری بازگشت ارز حاصل از صادرات از مهمترین موانع توسعه صادرات فرش دستباف به شمار میرود.
وی افزایش هزینه تأمین مواد اولیه را از دیگر چالشهای این صنعت دانست و گفت: قیمت مواد اولیه متأثر از نرخ ارز افزایش یافته و واردات برخی اقلام مورد نیاز نیز با دشواری مواجه شده است. همچنین تعرفههای گمرکی بالا برای واردات ابریشم موجب افزایش قیمت تمامشده فرش دستباف شده است. رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف با انتقاد از ادامه اجرای پیمانسپاری ارزی گفت: این موضوع طی سالهای اخیر بارها در جلسات مختلف مطرح شده و مسئولان نیز وعدههایی برای رفع آن دادهاند، اما هنوز این مشکل برطرف نشده است. شرایط موجود و الزام به بازگشت ارز باعث شده صادرات فرش دستباف به کمترین میزان خود در سالهای اخیر برسد. وی میزان صادرات فرش دستباف در سال گذشته را کمتر از ۴۰ میلیون دلار اعلام کرد و درباره تولید نیز گفت: آمار دقیقی در اختیار نداریم، اما برآورد میشود حدود ۵ میلیون متر مربع فرش دستباف در کشور تولید شده باشد. توکلی درباره راهکارهای رونق صادرات فرش دستباف تصریح کرد: توسعه تعاملات تجاری با کشورهای خریدار، برگزاری نمایشگاههای تخصصی فرش در بازارهای هدف و اصلاح مقررات ارزی از مهمترین اقداماتی است که میتواند به افزایش صادرات کمک کند. وی افزود: یکی از مشکلات مهم صادرکنندگان، ممنوعیت بازگشت فرشهای ایرانی دپو شده در خارج از کشور است. بخش زیادی از این فرشها سالها پیش صادر شدهاند و به دلیل نداشتن مدارک مرتبط با پیمانسپاری ارزی امکان بازگشت به کشور را ندارند. در نتیجه این فرشها در انبارهای خارج از کشور باقی مانده و در برخی موارد جذب بازارهای سایر کشورها میشوند. رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف تأکید کرد: این موضوع بارها از سوی فعالان صنعت فرش مطرح شده، اما تاکنون راهکاری برای بازگشت این فرشها به کشور ارائه نشده است. وی همچنین به تأثیر این شرایط بر مشاغل وابسته به صنعت فرش اشاره کرد و گفت: فعالان حوزه مرمت و بازسازی فرش دستباف از جمله گروههایی هستند که از این وضعیت آسیب دیدهاند. هرچند در مقطعی قانونی برای فعالیت در مناطق آزاد تصویب شد، اما به دلیل استقرار مرمتکاران در استانها و شهرهای محل فعالیت خود، این طرح نتوانست تأثیر قابل توجهی در حل مشکلات این بخش داشته باشد.