سالهاست بخش قابل توجهی از معاملات املاک در کشور با اسناد عادی مانند قولنامه، مبایعهنامه و سایر نوشتههای غیررسمی انجام شده است. اگرچه این اسناد در بسیاری از موارد منشأ شکلگیری اختلافات و دعاوی متعدد بودهاند، اما واقعیت این است که تعداد زیادی از مردم هنوز نسبت به املاکی دارای ادعا هستند که وضعیت ثبتی آنها به صورت رسمی تعیین تکلیف نشده است.در همین راستا، قانونگذار با تصویب قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول و پیشبینی سامانه ساماندهی اسناد غیررسمی (ساغر)، سازوکاری را برای ثبت و ساماندهی ادعاهای مربوط به اموال غیرمنقول فراهم کرده است. سامانه ساغر محلی برای ثبت ادعاهای اشخاصی است که نسبت به اموال غیرمنقول، دارای ادعایی مانند مالکیت عین، مالکیت منافع بیش از دو سال، حق انتفاع یا حق ارتفاق هستند، اما این حقوق هنوز در قالب سند رسمی ثبت نشده است. بنابراین، کارکرد اصلی این سامانه، ثبت و ساماندهی ادعاها و مستندات اشخاص است، نه صدور حکم مالکیت یا ایجاد خودکار حق. یکی از مهمترین نکاتی که شهروندان باید بدانند این است که ثبت اطلاعات در سامانه ساغر به معنای قطعی شدن مالکیت نیست. شخص با ثبت ادعا، وجود یک حق مورد ادعا و مدارک مربوط به آن را اعلام میکند و بررسی صحت این ادعا، احراز شرایط قانونی و اقدامات بعدی، مطابق مقررات مربوط انجام خواهد شد.همچنین باید توجه داشت که سامانه ساغر محل ثبت همه اختلافات ملکی نیست. این سامانه برای طرح دعاوی قراردادی مانند بطلان معامله، فسخ قرارداد، مطالبه وجه، مطالبه خسارت، یا سایر اختلافات ناشی از قراردادها پیشبینی نشده است. چنین موضوعاتی همچنان باید از طریق مراجع صالح قضائی و مطابق مقررات مربوط پیگیری شود. به عبارت دیگر، ساغر جایگزین دادگاه نیست و وظیفه آن ثبت ادعاهای مربوط به حقوق ثبتنشده نسبت به اموال غیرمنقول است.اشخاص مشمول باید در مهلت قانونی نسبت به ثبت ادعا و بارگذاری مدارک مربوط اقدام کنند. مطابق مقررات اجرایی ماده ۱۰ قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول، مدعیان حداکثر دو سال از تاریخ راهاندازی سامانه فرصت دارند ادعا و مستندات خود را در سامانه ثبت کنند. همچنین ارائه اطلاعات مربوط به ملک، از جمله نقشه دارای مختصات جغرافیایی (UTM)، از الزامات پیشبینیشده برای ثبت ادعاست. افرادی که دارای اسناد عادی، توافقنامهها یا مدارکی هستند که میتواند مؤید ادعای آنان باشد، باید نسبت به حفظ و ارائه صحیح این مدارک اقدام کنند. بدیهی است اعتبار هر سند و میزان اثرگذاری آن، موضوعی است که در فرایند قانونی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.در نهایت باید گفت سامانه ساغر را نباید راهی برای دریافت فوری سند یا اثبات قطعی مالکیت دانست؛ بلکه این سامانه ابزاری قانونی برای شناسایی، ثبت و ساماندهی ادعاهای مربوط به اسناد غیررسمی است. آگاهی درست از کارکرد این سامانه، میتواند از سردرگمی مردم، طرح درخواستهای نادرست و ایجاد اختلافات جدید جلوگیری کند و گامی مؤثر در جهت شفافیت بیشتر در نظام ثبت املاک کشور باشد.