حسین کوثری: اقتصاد دیجیتال در سالهای اخیر به یکی از مهمترین موتورهای رشد اقتصادی جهان تبدیل شده است. بر اساس آمارهای بینالمللی، بخش قابلتوجهی از تجارت جهانی خدمات اکنون در قالب خدمات قابلتحویل دیجیتال انجام میشود؛ حوزهای که بر بستر اینترنت، پلتفرمهای آنلاین و پرداختهای فرامرزی شکل گرفته و فرصتهای تازهای برای درآمدزایی ایجاد کرده است.
دادههای بینالمللی نشان میدهد صادرات خدمات دیجیتال در سال ۲۰۲۳ به حدود ۴.۵ تریلیون دلار رسیده و کشورهای در حال توسعه نیز برای نخستینبار از مرز یک تریلیون دلار صادرات در این بخش عبور کردهاند. همچنین یوتیوب طی سه سال بیش از ۷۰ میلیارد دلار به تولیدکنندگان محتوا پرداخت کرده و ارزش اقتصاد خالقان محتوا به حدود ۲۵۰ میلیارد دلار رسیده است. بازار تجارت اجتماعی نیز در سال ۲۰۲۵ ارزشی نزدیک به ۱.۵ تریلیون دلار خواهد داشت.
با وجود این ظرفیت عظیم، ایران هنوز نتوانسته جایگاه مناسبی در این بازار جهانی به دست آورد. اگرچه تحریمها و محدودیت دسترسی به شبکههای پرداخت بینالمللی از جمله موانع مهم محسوب میشوند، اما کارشناسان تأکید دارند بخش قابلتوجهی از مشکلات به سیاستگذاری داخلی بازمیگردد.
چالشهای سرمایهگذاری و دسترسی به بازارهای بینالمللی
اقتصاد دیجیتال در جهان دیگر یک مفهوم آیندهنگرانه نیست، بلکه به ستون فقرات بسیاری از اقتصادهای مدرن تبدیل شده است. از بانکداری دیجیتال و فینتک گرفته تا تجارت الکترونیکی، هوش مصنوعی و زیرساختهای داده، کشورها با سرعت در حال بازطراحی ساختارهای اقتصادی خود بر پایه فناوری هستند. در کشور ما نیز طی یک دهه گذشته، نشانههای روشنی از شکلگیری یک اکوسیستم اقتصاد دیجیتال دیده شده است؛ اکوسیستمی که اگرچه با محدودیتها و چالشهای خاص خود روبهرو است، اما ظرفیتهای قابلتوجهی برای رشد و اثرگذاری بر آینده اقتصاد کشور دارد.
با وجود تمام این فرصتها، اقتصاد دیجیتال ایران با محدودیتهایی نیز مواجه است؛ از چالشهای سرمایهگذاری و دسترسی به بازارهای بینالمللی گرفته تا بیثباتیهای مقرراتی و زیرساختی. این محدودیتها باعث شدهاند بسیاری از شرکتهای نوآور ناچار باشند بخش قابلتوجهی از انرژی خود را صرف تطبیق با شرایط متغیر محیطی کنند. با این حال، تجربه سالهای اخیر نشان داده است که اکوسیستم فناوری ایران توانایی قابلتوجهی در سازگاری و نوآوری دارد.
اگر بخواهیم چشمانداز واقعبینانهای از آینده اقتصاد دیجیتال کشور ترسیم کنیم، احتمالاً با ترکیبی از رشد تدریجی، نوآوریهای بومی و تحول در مدلهای کسبوکار روبهرو خواهیم بود. مهمترین پرسش این است که هدف از توسعه اقتصاد دیجیتال چیست؟ اگر هدف، صرفاً دیجیتالی شدن خدمات داخلی باشد، احتمالاً اتکا به منابع داخلی تا حد زیادی امکانپذیر است. اما اگر هدف، شکلگیری ساختارها و شرایطی باشد که بتوانند در زنجیرهی ارزش جهانی فناوری نقشآفرینی کنند، جذب سرمایه، دانش و ارتباطات بینالمللی به یک الزام در اکوسیستم دیجیتال بینالملل تبدیل میشود. بنابراین ابهام، بیش از کمبود سرمایه، بزرگترین مانع توسعه اقتصاد دیجیتال است و پیش از آنکه دربارهی کمبود سرمایه سخن بگوییم، باید به یک پرسش بنیادیتر پاسخ داد؛ اقتصاد دیجیتال ایران قرار است به کدام مقصد برسد؟ هر هدف، مسیر، ابزار و منابع متناسب با خود را میطلبد. سیاستی که برای توسعه صادرات فناوری طراحی میشود، با سیاستی که صرفاً به دیجیتالیکردن خدمات داخلی میاندیشد، یکسان نیست. تا زمانی که این تصویر در سطح سیاستگذاری شفاف و پایدار نباشد، نمیتوان انتظار داشت ماهیتی به نام سرمایه، چه داخلی و چه خارجی، به تنهایی گرهی از توسعه باز کند.
ضمن اینکه اقتصاد در بخش دیجیتال، بسیار به مقیاس وابسته است. پلتفرمها زمانی ارزش خلق میکنند که بازار بزرگتری در اختیار داشته باشند، دادههای بیشتری تولید کنند و امکان سرمایهگذاری مستمر روی فناوری را پیدا کنند. در چنین فضایی، محدود شدن به مرزهای جغرافیایی یا منابع مالی محدود، دیر یا زود به کاهش سرعت یا توقف منجر میشود.
سهم اقتصاد دیجیتال به ۷.۱۴ درصد تولید ناخالص داخلی رسید
معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات با اعلام اینکه سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی کشور به ۷.۱۴ درصد رسیده است، تأکید کرد: اقتصاد دیجیتال دیگر یک بخش مستقل اقتصادی نیست، بلکه به «سیستمعامل اقتصاد» تبدیل شده و توسعه زیرساختهای ارتباطی، ظرفیتهای پردازشی، حکمرانی داده، هوش مصنوعی، اقتصاد پلتفرمی و سرمایه انسانی، مهمترین محورهای نقشه راه آینده اقتصاد ایران محسوب میشوند.
احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزیر ارتباطات در یک گفتوگوی تلویزیونی با تشریح آخرین وضعیت اقتصاد دیجیتال کشور، روند توسعه این حوزه، برنامههای وزارت ارتباطات در دولت چهاردهم و الزامات تحقق اهداف برنامه هفتم پیشرفت را بیان کرد.
وی با اشاره به آخرین آمار رسمی سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی کشور گفت: «آخرین اندازهگیری که توسط مرکز آمار ایران با همکاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات انجام شده، نشان میدهد سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی کشور به ۷.۱۴ درصد رسیده است. این شاخص طی سه سال گذشته روندی افزایشی داشته و بیانگر حرکت رو به جلوی اقتصاد دیجیتال در کشور است.»
وی افزود: «اقتصاد دیجیتال از منظر ساختاری در سه لایه تعریف میشود. لایه نخست، هسته اقتصاد دیجیتال است که اپراتورهای ارتباطی، شرکتهای زیرساختی و کسبوکارهای وابسته را شامل میشود. لایه دوم، اقتصاد پلتفرمی است که خدماتی را دربر میگیرد که امروز بخش قابل توجهی از زندگی روزمره مردم بر پایه آنها شکل گرفته است و لایه سوم نیز نفوذ فناوریهای دیجیتال در سایر بخشهای اقتصاد و افزایش بهرهوری صنایع، خدمات و کسبوکارها را شامل میشود.»
رشد اقتصاد دیجیتال در حالی رقم خورده که سهم هسته اقتصاد دیجیتال کاهش یافته است
چیتساز با اشاره به تحولات ساختاری اقتصاد دیجیتال در سالهای اخیر اظهار کرد: «اگرچه سهم کل اقتصاد دیجیتال افزایش یافته، اما سهم هسته اقتصاد دیجیتال نسبت به گذشته کاهش یافته است. این موضوع نشان میدهد رشد اقتصاد دیجیتال بیش از آنکه ناشی از توسعه زیرساختهای ارتباطی باشد، حاصل رشد اقتصاد پلتفرمی و استقبال مردم از خدمات دیجیتال است.»
وی ادامه داد: «در سال ۱۴۰۰ سهم هسته اقتصاد دیجیتال حدود ۷.۹ درصد بود که اکنون به حدود ۷.۴ درصد رسیده است. این کاهش به معنای کوچک شدن این بخش نیست، بلکه نشان میدهد سایر لایههای اقتصاد دیجیتال با سرعت بیشتری رشد کردهاند.»
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال تأکید کرد: «رشد سریع کسبوکارهای دیجیتال، شرکتهای دانشبنیان و خدمات پلتفرمی باعث شده تقاضا برای خدمات دیجیتال از ظرفیت عرضه پیشی بگیرد و همین مسئله ضرورت توسعه جدیتر زیرساختهای ارتباطی کشور را دوچندان کرده است.»
اقتصاد دیجیتال دیگر یک بخش اقتصادی نیست؛ سیستمعامل اقتصاد کشورهاست
چیتساز در پاسخ به این پرسش که آیا توسعه اقتصاد دیجیتال یک انتخاب است یا ضرورتی اجتنابناپذیر، گفت: «اقتصاد دیجیتال دیگر یک بخش اقتصادی محسوب نمیشود، بلکه سیستمعامل اقتصاد کشورهاست. هر صنعتی که دیجیتالی نشود، بهرهوری آن کاهش پیدا میکند، توان رقابت خود را از دست میدهد و به تدریج سهم کمتری از تولید ناخالص داخلی خواهد داشت.»
وی افزود: «در آینده، مزیت رقابتی کشورها بیش از آنکه به منابع طبیعی و زیرزمینی وابسته باشد، به میزان دسترسی آنها به داده، ظرفیت پردازشی، توان هوش مصنوعی و میزان نفوذ اقتصاد دیجیتال در بخشهای مختلف اقتصاد بستگی خواهد داشت.»به گفته وی، شاخص سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی، در واقع شاخص آمادگی کشورها برای ورود به اقتصاد آینده است و هرچه این سهم بیشتر باشد، آن کشور آمادگی بیشتری برای بهرهگیری از فناوریهای نوظهور خواهد داشت.
جزئیات روش محاسبه سهم اقتصاد دیجیتال
چیتساز درباره روش محاسبه این شاخص نیز توضیح داد: «در دنیا روشهای مختلفی برای اندازهگیری اقتصاد دیجیتال وجود دارد؛ برخی کشورها از حسابهای ملی استفاده میکنند و برخی دیگر صورتهای مالی شرکتهای فعال در این حوزه را مبنای محاسبات قرار میدهند.»وی ادامه داد: «در وزارت ارتباطات با همکاری مرکز آمار ایران، برای اندازهگیری هسته اقتصاد دیجیتال، اطلاعات مالی اپراتورهای ارتباطی و شرکتهای فعال این بخش به صورت مستقیم بررسی میشود. در حوزه اقتصاد پلتفرمی نیز صورتهای مالی کسبوکارهای دیجیتال مورد تحلیل قرار میگیرد و برای لایه سوم، برآوردهای آماری و مدلهای اقتصادی مورد استفاده قرار میگیرد.»
استقبال مردم، موتور محرک توسعه اقتصاد دیجیتال
معاون وزیر ارتباطات با اشاره به نقش مردم در توسعه اقتصاد دیجیتال اظهار کرد: «یکی از مهمترین عوامل رشد اقتصاد دیجیتال، آمادگی جامعه برای پذیرش فناوری است. ایران از جمله کشورهای منطقه بوده که به واسطه توسعه اینترنت پهنباند و استقبال مردم، اکوسیستم اقتصاد دیجیتال در آن با سرعت قابل توجهی شکل گرفته است.»
وی افزود: «در سالهای گذشته، ایران در منطقه غرب آسیا از کشورهای پیشرو در توسعه اقتصاد دیجیتال بود و همین موضوع باعث شد بسیاری از کسبوکارهای دیجیتال داخلی شکل بگیرند و رشد کنند.»
چیتساز در عین حال تصریح کرد: «امروز به دلیل سرمایهبر بودن توسعه هسته اقتصاد دیجیتال و نیاز به سرمایهگذاریهای کلان در زیرساختها، فاصلهای میان ایران و کشورهای پیشرو ایجاد شده که جبران آن نیازمند برنامهریزی جدی است.»
توسعه اقتصاد محتوا از اولویتهای وزارت ارتباطات است
وی با اشاره به سهم بالای اقتصاد محتوا در کشورهای پیشرفته گفت: «در برخی کشورها حدود ۲۰ درصد از اقتصاد دیجیتال به حوزه محتوا اختصاص دارد و این بخش یکی از مهمترین ظرفیتهای رشد اقتصاد دیجیتال محسوب میشود.»
چیتساز افزود: «وزارت ارتباطات توسعه اقتصاد محتوا را در کنار توسعه زیرساختهای پردازشی، حکمرانی داده، هوش مصنوعی و سرمایه انسانی به عنوان یکی از اولویتهای خود دنبال میکند تا زمینه شکلگیری یک زیستبوم قدرتمند تولید محتوا در کشور فراهم شود.»
تهران همچنان قطب اقتصاد دیجیتال کشور است
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال در بخش پایانی سخنان خود به توزیع جغرافیایی اقتصاد دیجیتال اشاره کرد و گفت: «حدود ۵۹ درصد فعالیتهای اقتصاد دیجیتال کشور در استان تهران متمرکز است. پس از تهران، استانهای خراسان رضوی و اصفهان بیشترین سهم را در این حوزه دارند.»وی در عین حال خاطرنشان کرد: «استانهای کمتر برخوردار از جمله ایلام و کهگیلویه و بویراحمد طی دو سال اخیر بالاترین نرخ رشد اقتصاد دیجیتال را تجربه کردهاند و وزارت ارتباطات با توسعه مراکز داده، زیرساختهای ارتباطی و ظرفیتهای پردازشی، به دنبال توزیع متوازنتر اقتصاد دیجیتال در سراسر کشور است.»
چیتساز در پایان تأکید کرد: «اقتصاد دیجیتال مهمترین موتور رشد اقتصاد آینده کشور است و هرچه بتوانیم زیرساختهای ارتباطی، هوش مصنوعی، حکمرانی داده، اقتصاد محتوا، ظرفیتهای پردازشی و سرمایه انسانی را سریعتر توسعه دهیم، سهم اقتصاد دیجیتال در تولید ناخالص داخلی افزایش یافته و زمینه رشد اقتصادی پایدار و افزایش بهرهوری در تمامی بخشهای کشور فراهم خواهد شد.»