حسین کوثری: اقتصاد ایران طی دو دهه گذشته با توسعه سامانههایی نظیر شتاب، ساتنا، پایا و شاپرک، زیرساخت بانکداری الکترونیکی را گسترش داده است.
این سامانهها در زمان خود، پاسخ مناسبی به نیازهای اقتصاد کشور بودند و نقش مهمی در توسعه خدمات بانکی ایفا کردند.
اما تحولات شتابان اقتصاد دیجیتال، افزایش حجم تراکنشها، گسترش تجارت الکترونیک، هوش مصنوعی و فناوریهای مالی، امروز الزامات جدیدی را پیش روی نظام بانکی قرار داده است؛ الزاماتی که پاسخ به آنها صرفاً با توسعه تدریجی ساختارهای موجود امکانپذیر نیست و مستلزم بازطراحی معماری کلان نظام مالی کشور است.
آنچه هفته های گذشته رخ داد، فارغ از منشأ آن، این واقعیت را آشکار کرد که تابآوری زیرساختهای بانکی به یکی از ارکان امنیت اقتصادی کشور تبدیل شده است.چندی پیش معاون اول رئیسجمهور با انتقاد شدید از حادثه سایبری برخی بانکهای کشور، این اتفاق را قابل پیشبینی دانست و تأکید کرد: آنچه در بانکها رخ داد، نتیجه سهلانگاری در امنیت سایبری است. در همین رابطه رئیس کمیسیون تحول، نوآوری و بهرهوری اتاق بازرگانی تهران، با اشاره به تداوم اختلال در برخی خدمات بانکی، گفت: ادامهدار شدن این وضعیت، بهویژه برای کسبوکارهایی که مشتری این بانکها هستند، مشکلات متعددی ایجاد کرده و نبود اطلاعرسانی شفاف درباره زمان رفع کامل اختلال، بر بلاتکلیفی فعالان اقتصادی افزوده است.
مازیار نوربخش، رئیس کمیسیون تحول، نوآوری و بهرهوری اتاق بازرگانی تهران، درباره آثار تداوم اختلال در خدمات بانکی بر کسبوکارها اظهار کرد: این اختلال برای همه اصناف به نوعی مشکل ایجاد کرده است، اما کسبوکارهایی که وابستگی بیشتری به خدمات بانکهای درگیر دارند، با چالشهای جدیتری مواجه شدهاند.وی افزود: مهمترین مسئله، بلاتکلیفی و نبود اطلاعرسانی دقیق درباره زمان بازگشت کامل خدمات به شرایط عادی است. تاکنون چندین زمان برای رفع مشکل اعلام شده، اما این وعدهها محقق نشده و همین موضوع برنامهریزی فعالان اقتصادی را با دشواری مواجه کرده است.
نوربخش با اشاره به بازگشت بخشی از خدمات بانکی، گفت: برخی سرویسهای مبتنی بر کارت فعال شدهاند، اما خدمات اصلی بانکها هنوز به وضعیت پایدار و عادی بازنگشته است.
رئیس کمیسیون تحول، نوآوری و بهرهوری اتاق بازرگانی تهران درباره منشأ این اختلال نیز تصریح کرد: درباره علت اصلی، گمانهزنیهای مختلفی از جمله مشکلات داخلی یا حمله سایبری مطرح شده است، اما اطلاعات رسمی و دقیقی در این زمینه وجود ندارد و نمیتوان با قطعیت اظهارنظر کرد.
وی ادامه داد: آنچه از روند موجود قابل برداشت است، این است که حتی پس از بازیابی سیستمها از نسخههای پشتیبان، پایداری لازم ایجاد نشده و سامانهها پس از مدتی دوباره با اختلال مواجه میشوند. این مسئله نشان میدهد که مشکل صرفاً با بازیابی اطلاعات برطرف نشده و نیازمند بررسیهای فنی عمیقتر است.
نوربخش با تأکید بر اینکه نباید مشکلات را صرفاً به نوع سختافزار نسبت داد، اظهار داشت: این اتفاق نشان داد که امنیت سایبری تنها به نوع تجهیزات وابسته نیست. مطرح کردن راهکارهایی مانند جایگزینی صرف سختافزار یا نسبت دادن مشکل به یک برند یا فناوری خاص، کمکی به حل ریشهای مسئله نمیکند.
وی یکی از چالشهای مهم حوزه امنیت سایبری کشور را محدودیت در بهرهگیری از خدمات شرکتهای معتبر بینالمللی دانست و گفت: در بسیاری از کشورهای دنیا، سازمانها و بانکها از خدمات تخصصی شرکتهای بزرگ امنیت سایبری برای پیشگیری، پایش و مقابله با تهدیدها استفاده میکنند، اما به دلیل تحریمها و برخی محدودیتهای داخلی، امکان بهرهگیری کامل از این ظرفیتها برای کشور وجود ندارد.
رئیس کمیسیون تحول، نوآوری و بهرهوری اتاق بازرگانی تهران افزود: از سوی دیگر، در برخی موارد از تجهیزات قدیمی و ریفربیشد استفاده میشود که از سوی سازندگان پشتیبانی نمیشوند و همچنین به دلیل تحریمها دسترسی مستقیم به خدمات پشتیبانی سازندگان آنها نیز امکانپذیر نیست؛ موضوعی که میتواند روند رفع مشکلات و بازگرداندن سرویسها به شرایط پایدار را طولانیتر و پیچیده تر کند.
نوربخش همچنین محدودیتهای دسترسی به اینترنت را یکی دیگر از عوامل مؤثر بر امنیت سایبری عنوان کرد و گفت: زمانی که دسترسی به اینترنت و سرویسهای بینالمللی محدود میشود، بهروزرسانی بسیاری از سامانههای امنیتی از جمله آنتیویروسها، تجهیزات مدیریت تهدید (UTM)، گواهیهای امنیتی و سایر ابزارهای حفاظتی با مشکل مواجه میشود. این موضوع میتواند آسیبپذیری سیستمها را افزایش دهد و زمینه سوءاستفاده مهاجمان را فراهم کند.
وی تأکید کرد: امروز امنیت سایبری یکی از مهمترین حوزههای سرمایهگذاری در جهان است و تهدیدها نیز هر روز پیچیدهتر میشوند. حل این مسائل نیازمند بررسی کارشناسی، استفاده از متخصصان حرفهای و اتخاذ راهکارهای ریشهای است و نباید با طرح مباحث غیرتخصصی، مسیر حل مسئله از موضوع اصلی منحرف شود.
هک بانکی و سوءبرداشت از فیلترینگ
حمله سایبری اخیر به برخی زیرساختهای بانکی ایران بار دیگر موضوع امنیت شبکه و سیاستهای اینترنتی را به مرکز توجه افکار عمومی آورد. در حالی که برخی روایتهای رسانهای تلاش کردند این رخداد را به سیاستهای فیلترینگ و شبکه ملی اطلاعات نسبت دهند، بررسی فنی نشان میدهد ریشههای چنین حملاتی عمیقتر و پیچیدهتر از آن است که با یک گزاره ساده سیاسی توضیح داده شود. تحلیل دقیق معماری شبکه، نوع تهدیدات پیشرفته سایبری و تجربه کشورهای پیشرفته نشان میدهد خلط مفاهیم «فیلترینگ»، «قطع اینترنت» و «امنیت زیرساخت» میتواند به برداشتهای نادرست و سیاستگذاریهای غلط منجر شود.
تفاوت بنیادین میان فیلترینگ و قطع اینترنت
یکی از رایجترین سوءبرداشتها در بحث امنیت سایبری، یکسان دانستن «فیلترینگ اینترنت» با «قطع کامل ارتباطات بینالمللی» است. این دو مفهوم از نظر فنی کاملاً متفاوتاند و اهداف و کارکردهای جداگانهای دارند. فیلترینگ به معنای مسدودسازی دسترسی به برخی وبسایتها یا سرویسهای مشخص است که معمولاً بر اساس قوانین داخلی یا ملاحظات امنیتی اعمال میشود. در مقابل، قطع اینترنت یک اقدام اضطراری است که در شرایط بحران یا حملات گسترده برای جلوگیری از گسترش تهدید به کار میرود.
بررسی شرایط زمانی حمله سایبری اخیر نشان میدهد که در دوره وقوع آن، اتصال اینترنت بینالمللی کشور برقرار بوده است. بنابراین از منظر فنی نمیتوان ادعا کرد که سیاست فیلترینگ باعث ایجاد آسیبپذیری در شبکه بانکی شده است. اگر مشکلی در امنیت سامانههای مالی وجود داشته باشد، باید آن را در ساختار شبکه، سطح بهروزرسانی سیستمها و کیفیت مدیریت امنیت جستوجو کرد.
در بسیاری از کشورهای جهان نیز فیلترینگ یا محدودیتهای دسترسی در سطوح مختلف وجود دارد، اما این سیاستها به طور مستقیم با امنیت زیرساختهای بانکی ارتباط ندارند. آنچه امنیت یک سیستم مالی را تعیین میکند، معماری امنیتی، مدیریت دسترسی، سیستمهای تشخیص نفوذ و بهروزرسانی مداوم نرمافزارها است.
چالش معماری فرسوده و وابستگی به IPv4
یکی از عوامل مهمی که در تحلیل حملات سایبری به زیرساختهای مالی باید مورد توجه قرار گیرد، وضعیت معماری شبکه و فناوریهای مورد استفاده در آن است. بسیاری از شبکههای سازمانی در ایران همچنان به پروتکل IPv4 وابسته هستند؛ پروتکلی که اگرچه هنوز در بسیاری از کشورها استفاده میشود، اما محدودیتهای ساختاری آن در حوزه امنیت و مدیریت شبکه سالهاست شناخته شده است.
پروتکل IPv6 با هدف رفع همین محدودیتها توسعه یافته و امکانات پیشرفتهتری در حوزه امنیت، مدیریت آدرسها و مقیاسپذیری ارائه میدهد. با این حال، روند مهاجرت به این پروتکل در بسیاری از زیرساختهای داخلی کند بوده است. بر اساس برخی برآوردهای بینالمللی در سال ۲۰۲۵، سهم ترافیک IPv6 در جهان به بیش از ۴۵ درصد رسیده، در حالی که این رقم در بسیاری از شبکههای سازمانی ایران همچنان بسیار پایینتر است.
وابستگی به زیرساختهای قدیمی، در کنار نبود استانداردهای یکپارچه امنیتی، میتواند زمینهساز نفوذهای پیچیده شود. به همین دلیل، کارشناسان امنیت سایبری معتقدند ارتقای معماری شبکه و بهروزرسانی فناوریها یکی از مهمترین گامها برای افزایش تابآوری سیستمهای مالی در برابر حملات دیجیتال است.
وابستگی به زیرساختهای قدیمی، در کنار نبود استانداردهای یکپارچه امنیتی، میتواند زمینهساز نفوذهای پیچیده شود. به همین دلیل، کارشناسان امنیت سایبری معتقدند ارتقای معماری شبکه و بهروزرسانی فناوریها یکی از مهمترین گامها برای افزایش تابآوری سیستمهای مالی در برابر حملات دیجیتال است.
شبکه ملی اطلاعات؛ زیرساخت یا ابزار فیلترینگ؟
یکی دیگر از محورهای بحثبرانگیز در روایتهای رسانهای، یکسان دانستن شبکه ملی اطلاعات با سیاست فیلترینگ است. در حالی که از منظر فنی، این دو مفهوم تفاوت اساسی دارند. شبکه ملی اطلاعات در اصل یک زیرساخت ارتباطی داخلی است که هدف آن افزایش سرعت، پایداری و امنیت خدمات دیجیتال در داخل کشور است.
بر اساس برنامههای توسعهای اعلامشده، این شبکه قرار است بستر اصلی ارائه خدمات حیاتی مانند بانکداری الکترونیک، دولت الکترونیک و خدمات ابری داخلی باشد. در چنین مدلی، حتی در شرایط اختلال در ارتباطات بینالمللی نیز خدمات حیاتی کشور میتوانند به فعالیت خود ادامه دهند.
در جریان بحرانهای اخیر منطقهای و فشارهای سایبری، این زیرساخت تا حدی توانست از اختلال گسترده در خدمات دیجیتال جلوگیری کند. با این حال، برخی ضعفهای مدیریتی و عملیاتی در بهرهبرداری از این شبکه نیز آشکار شد که نشان میدهد توسعه زیرساخت به تنهایی کافی نیست و باید با ارتقای مدیریت امنیت و هماهنگی میان نهادهای مسئول همراه باشد.
به بیان دیگر، شبکه ملی اطلاعات را نمیتوان صرفاً به عنوان ابزاری برای محدودسازی اینترنت توصیف کرد؛ بلکه باید آن را بخشی از معماری کلان امنیت و پایداری خدمات دیجیتال در کشور دانست.
ماهیت واقعی حملات APT به زیرساختهای مالی
حملات سایبری پیشرفته که با عنوان APT یا «تهدیدات پایدار پیشرفته» شناخته میشوند، معمولاً نتیجه برنامهریزیهای طولانیمدت و عملیات پیچیده اطلاعاتی هستند. در چنین حملاتی، مهاجمان ممکن است ماهها یا حتی سالها پیش از آشکار شدن حمله، در شبکه هدف نفوذ کرده باشند و بهتدریج دسترسی خود را گسترش دهند.
این نوع حملات معمولاً از طریق آسیبپذیریهای نرمافزاری، خطاهای پیکربندی سیستمها یا نفوذ به زنجیره تأمین نرمافزار انجام میشوند. در بسیاری از موارد، مهاجمان ابتدا به یک سیستم فرعی یا پیمانکار دسترسی پیدا میکنند و سپس از آن به عنوان سکوی نفوذ به شبکه اصلی استفاده میکنند.