مهم‌ترین پروژه این شرکت، احداث اسکله و پایانه مکانیزه ریلی در غرب بندر شهید رجایی است؛ طرحی با ظرفیت هدف‌گذاری‌شده سالانه ۱۰ میلیون تن که با هدف کاهش هزینه‌های لجستیکی و تقویت توان صادراتی صنایع معدنی اجرا می‌شود. در شرایطی که هزینه حمل‌ونقل یکی از عوامل اثرگذار بر رقابت‌پذیری معدن و فولاد است، پیشرفت این پروژه و چشم‌انداز بهره‌برداری از آن اهمیت ویژه‌ای دارد.
سرمایه‌گذاری در زیرساخت صادرات
در زنجیره معدن و صنایع معدنی، رقابت‌پذیری تنها به میزان ذخایر، ظرفیت استخراج یا توان تولید فولاد وابسته نیست؛ هزینه و زمان انتقال مواد اولیه و محصولات نهایی نیز سهم مهمی در تعیین جایگاه تولیدکنندگان در بازارهای داخلی و بین‌المللی دارد. در شرایطی که تولیدکنندگان معدنی و فولادی با فشار هزینه‌های تولید، محدودیت‌های زیرساختی و دشواری‌های صادرات مواجه‌اند، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی می‌تواند به یکی از عوامل تعیین‌کننده در حفظ مزیت رقابتی این صنایع تبدیل شود.
شرکت مدیریت بین‌المللی همراه جاده، ریل، دریا (هیمکو) با تمرکز بر توسعه حمل‌ونقل مواد فله معدنی و محصولات فولادی در همین مسیر فعالیت می‌کند. این شرکت که در سال ۱۳۹۶ با مشارکت مجموعه‌ای از بازیگران بزرگ بخش معدن و صنایع معدنی تأسیس شد، توسعه زیرساخت‌های ریلی و بندری و ایجاد پایانه‌های تخصصی مکانیزه را در دستور کار قرار داده است.
هزینه لجستیک؛ متغیری اثرگذار بر بهای تمام‌شده
در صنایع معدنی بویژه صنعت فولاد، فاصله میان محل استخراج یا تولید تا بازار مصرف و مبادی صادراتی، تنها یک فاصله جغرافیایی نیست؛ این فاصله هزینه‌های متعددی را به زنجیره ارزش تحمیل می‌کند. حمل جاده‌ای، جابه‌جایی‌های مکرر بار، انتظار برای تخلیه و بارگیری، محدودیت ظرفیت پایانه‌ها و ناهماهنگی میان شیوه‌های مختلف حمل‌ونقل، می‌تواند هزینه تمام‌شده محصول را افزایش دهد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که تولیدکننده در بازارهای جهانی با رقبایی روبه‌روست که از شبکه‌های حمل‌ونقل یکپارچه، پایانه‌های مکانیزه و دسترسی مناسب به مسیرهای صادراتی برخوردارند. در چنین شرایطی، حتی برخورداری از مواد اولیه مناسب و ظرفیت تولید بالا نیز به‌تنهایی برای تضمین رقابت‌پذیری کافی نیست.
از این منظر، توسعه لجستیک باید بخشی از راهبرد توسعه صنعتی کشور تلقی شود؛ راهبردی که در آن سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل، مکمل سرمایه‌گذاری در استخراج، فرآوری و تولید محصولات معدنی و فولادی است.
هیمکو؛ پیوند میان معدن، ریل و دریا
پروژه هیمکو، احداث اسکله و پایانه مکانیزه ریلی حمل مواد فله معدنی در غرب بندر شهید رجایی است. این پروژه با هدف تقویت ظرفیت انتقال و صادرات مواد معدنی و محصولات مرتبط با زنجیره فولاد تعریف شده و قرار است امکان ارتباط کارآمدتر شبکه ریلی با زیرساخت‌های بندری را فراهم کند.
بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره طرح، ظرفیت هدف‌گذاری‌شده اسکله برای بارگیری مواد فله معدنی، سالانه ۱۰ میلیون تن است. در کنار این ظرفیت، طراحی پایانه با محوریت حمل‌ونقل ریلی می‌تواند زمینه کاهش وابستگی به جابه‌جایی جاده‌ای و محدودکردن مراحل غیرضروری انتقال بار را فراهم کند.
مزیت اصلی چنین زیرساختی را باید در یکپارچگی زنجیره حمل جست‌وجو کرد. زمانی که انتقال بار از مبدا تولید تا پایانه بندری با هماهنگی بیشتری میان ریل و دریا انجام شود، امکان کاهش زمان توقف، استفاده مؤثرتر از تجهیزات و برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای ارسال محموله‌ها افزایش می‌یابد. البته میزان تحقق این مزایا به تکمیل پروژه، تأمین تجهیزات، ظرفیت شبکه ریلی و هماهنگی عملیاتی میان بخش‌های مختلف زنجیره بستگی دارد.
از ظرفیت اسمی تا تأثیر واقعی بر صادرات
افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری، زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل می‌شود که با عملکرد عملیاتی مناسب و دسترسی پایدار به بار همراه باشد. به همین دلیل، ارزیابی اثر پروژه‌های لجستیکی نباید فقط بر ظرفیت اسمی آنها متمرکز بماند؛ میزان بهره‌برداری، زمان انتظار کشتی‌ها و واگن‌ها، هزینه جابه‌جایی هر تن بار و قابلیت اطمینان در تحویل محموله‌ها نیز شاخص‌های مهمی برای سنجش عملکرد است.
برای تولیدکنندگان مواد معدنی و فولاد، برخورداری از پایانه تخصصی، می‌تواند امکان برنامه‌ریزی منظم‌تر برای صادرات و مدیریت بهتر جریان ورودی مواد اولیه را فراهم کند. کاهش جابه‌جایی‌های غیرضروری و افزایش سهم حمل‌ونقل ریلی نیز در صورت فراهم‌بودن ظرفیت و اتصال مناسب شبکه، می‌تواند فشار برجاده‌ها را کاهش دهد و به بهبود بهره‌وری حمل‌ونقل کمک کند.
با این حال، تبدیل ظرفیت زیرساختی به مزیت رقابتی پایدار، نیازمند هماهنگی میان تولیدکنندگان، شرکت‌های حمل‌ونقل ریلی، مدیریت بندر و مجموعه‌های فعال در تجارت خارجی است. پایانه مکانیزه به‌تنهایی همه مشکلات لجستیکی را حل نمی‌کند؛ بلکه باید در قالب شبکه‌ای هماهنگ و متناسب با نیاز واقعی تولید و صادرات فعالیت کند.
تأمین مالی؛ شرط بهره‌برداری
یکی از موضوعات تعیین‌کننده در پروژه‌های بزرگ زیرساختی، تأمین مالی و استمرار اجرای عملیات است. در آبان ۱۴۰۴، محمدجواد خلیلی، مدیرعامل هیمکو، پیشرفت پروژه اسکله مکانیزه را حدود ۱۸ درصد اعلام کرده و تأمین مالی را از چالش‌های مهم پیش‌روی آن دانسته بود. در گزارش دیگری در شهریور ۱۴۰۵، پیشرفت پروژه ۲۳ درصد اعلام شد. این ارقام، بر مبنای گزارش‌های منتشرشده در همان مقاطع زمانی، بیانگر تداوم پیشرفت اجرایی پروژه است.
در پروژه‌هایی با این ابعاد، تأمین به‌موقع منابع مالی، مدیریت هزینه‌های اجرایی و هماهنگی میان مراحل عمرانی، ریلی و تجهیزاتی بر زمان بهره‌برداری و بازده اقتصادی سرمایه‌گذاری اثر مستقیم دارد. همچنین، شفافیت در اعلام پیشرفت فیزیکی و مالی و انتشار برنامه زمان‌بندی به‌روز می‌تواند امکان ارزیابی دقیق‌تر عملکرد پروژه را برای سهامداران و فعالان صنعت فراهم کند.
زیرساخت لجستیکی؛ سرمایه‌گذاری برای آینده معدن
توسعه ظرفیت تولید معدنی و فولادی، بدون تقویت زیرساخت‌های انتقال و صادرات، می‌تواند به افزایش فشار بر شبکه حمل‌ونقل و بالا رفتن هزینه‌های زنجیره تولید منجر شود. از همین رو، سرمایه‌گذاری در پایانه‌های مکانیزه، توسعه حمل‌ونقل ریلی و ایجاد پیوند موثر میان ریل و دریا، بخشی از الزامات توسعه پایدار صنایع معدنی به شمار می‌رود.
«هیمکو» نیز از این منظر اهمیت دارد که می‌تواند ظرفیت جدیدی برای جابه‌جایی مواد فله معدنی و اتصال تولیدکنندگان به مسیرهای صادراتی ایجاد کند. با این حال، معیار نهایی موفقیت آن نه فقط تکمیل عملیات عمرانی، بلکه میزان کاهش هزینه حمل، افزایش بهره‌وری، قابلیت اتکای خدمات و اثر قابل‌اندازه‌گیری آن بر عملکرد صادراتی صنایع خواهد بود.
می‌توان گفت، رقابت‌پذیری معدن و فولاد تنها در کارخانه و معدن شکل نمی‌گیرد؛ بخشی از این رقابت در مسیر انتقال محصول تا بازار رقم می‌خورد. هرچه این مسیر کوتاه‌تر، منظم‌تر و اقتصادی‌تر باشد، امکان تبدیل ظرفیت تولید به ارزش افزوده و حضور پایدارتر در بازارهای هدف افزایش می‌یابد. توسعه زیرساخت‌های لجستیکی از جمله پروژه هیمکو، زمانی به این هدف نزدیک خواهد شد که میان ظرفیت طراحی‌شده، بهره‌برداری عملیاتی و نیاز واقعی زنجیره معدن و فولاد پیوندی مؤثر برقرار شود.
سخن پایانی
موفقیت «هیمکو» را نه‌فقط در تکمیل زیرساخت‌های بندری و ریلی، بلکه باید در تأثیر واقعی آن بر کاهش هزینه حمل‌ونقل، افزایش بهره‌وری و تقویت صادرات معدن و فولاد سنجید. تحقق این اهداف می‌تواند لجستیک را از یک گلوگاه هزینه‌زا به مزیتی راهبردی برای صنایع معدنی کشور تبدیل کند.