حسین کوثری: رابطه اقتصادی ایران و اوراسیا از مرحله توافق ترجیحی به مرحله تجارت آزاد گسترده‌تر رسیده است. این تحول فرصت مهمی برای افزایش صادرات غیرنفتی، تنوع‌بخشی به بازارها و توسعه ترانزیت ایجاد می‌کند؛ اما کاهش تعرفه به‌خودی‌خود تضمین‌کننده رشد تولید، ارزآوری یا اشتغال نیست.معیار اصلی موفقیت این است که صادرات رقابت‌پذیر ایران، به‌ویژه محصولات با ارزش افزوده بالا، پایدارتر و سریع‌تر از واردات رشد کند و هزینه تجارت نیز کاهش یابد. پیمان تجارت آزاد ایران و اوراسیا؛ یک سال پس از اجرا ارزش تجارت ایران با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال ۲۰۲۵ حدود ۷٫۳میلیارد دلار بوده و نسبت به سال پیش از آن ۲۲ درصد افزایش یافته است. سیدعباس حسینی مشاور وزیر صنعت در یادداشتی نوشت: اردیبهشت ۱۴۰۴، هنگامی که اجرای پیمان تجارت آزاد جمهوری اسلامی ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا آغاز شد، شاید هنوز بسیاری از فعالان اقتصادی به اهمیت راهبردی آن پی نبرده بودند. اکنون، با گذشت بیش از یک سال از اجرای پیمان و در شرایط تشدید تحریم‌ها و گسترش فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های تجاری در جریان جنگ تحمیلی آمریکایی-صهیونی ضد ایران، اهمیت این توافق برای تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت خارجی و تقویت پیوندهای اقتصادی با کشورهای منطقه بیش از پیش آشکار شده است. ارزش تجارت ایران با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال ۲۰۲۵ حدود ۷٫۳میلیارد دلار بوده و نسبت به سال پیش از آن ۲۲ درصد افزایش یافته است. تعرفه‌های وارداتی در حدود ۸۷ درصد ردیف‌های تعرفه‌ای مشمول توافق به صفر رسیده‌اند. افزایش مبادلات در نخستین سال اجرای توافق، نشانه‌ای از ظرفیت این چارچوب حقوقی است؛ با این حال، اهمیت راهبردی آن به ارقام ثبت‌شده در تجارت خارجی محدود نمی‌شود. پرسش مهم‌تر این است که چگونه می‌توان این توافق را به پشتوانه‌ای برای توسعه تولید، افزایش رقابت‌پذیری بنگاه‌ها و ایجاد روابط اقتصادی پایدارتر تبدیل کرد. سید محمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت، در مذاکرات خود با آندری اسلپنف، وزیر تجارت اتحادیه اوراسیا در تهران، بار دیگر تاکید کرد که اهمیت بازار اوراسیا برای ایران به شرایط جنگی و محدودیت‌های کنونی ایران وابسته نیست. این بازار به دلیل نزدیکی جغرافیایی، ظرفیت‌های صنعتی و کشاورزی و امکان اتصال به مسیرهای حمل‌ونقل شمالی، می‌تواند جایگاهی پایدار در راهبرد تجارت خارجی کشور داشته باشد. شرایط کنونی فقط ضرورت استفاده از این ظرفیت و کاهش وابستگی به مسیرهای محدود تجاری را برجسته‌تر کرده است. اکنون پرسش اصلی، میزان بهره‌گیری واقعی بنگاه‌های ایرانی از پیمان است. افزایش ارزش مبادلات مهم است، ولی امتیاز تعرفه‌ای، امکان ورود به بازار را فراهم می‌کند، اما به‌تنهایی کالا را به مقصد نمی‌رساند. باید دید چه تعداد صادرکننده از امتیازات تعرفه‌ای استفاده کرده‌اند، چه کالاهایی امکان حضور پایدار در بازارهای منطقه را یافته‌اند و کدام موانع همچنان هزینه تجارت را بالا می‌برند. بخش مهمی از پاسخ در زیرساخت و هماهنگی اجرایی نهفته است. توسعه ارتباط بنادر شمالی با شبکه ریلی و جاده‌ای، برقراری مسیرهای منظم حمل‌ونقل در خزر و تسهیل عبور کالا می‌تواند هزینه و زمان تجارت را کاهش دهد. در کنار آن، موانع گمرکی، الزامات فنی و بهداشتی و رویه‌های پیچیده اداری باید با مذاکره تخصصی و پیگیری مستمر برطرف شوند. در غیر این صورت، مزیت تعرفه‌ای ممکن است زیر بار هزینه‌های لجستیک و اداری کم‌اثر شود. راهکار همان‌طور که وزیر صنعت، معدن و تجارت در مذاکرات تهران تاکید کرد، تبدیل مذاکرات به برنامه‌ای اجرایی با مسئول مشخص، زمان‌بندی روشن و شاخص‌های قابل سنجش است. هر مانع باید با اثر اقتصادی آن شناسایی و تا حصول نتیجه پیگیری شود؛ بخش خصوصی نیز باید در این فرایند نقش واقعی داشته باشد، زیرا تجربه صادرکنندگان و تولیدکنندگان بهترین راهنما برای تشخیص موانع عملی تجارت است. پیمان تجارت آزاد ایران و اوراسیا یک فرصت راهبردی است؛ اما ارزش اقتصادی آن با متن توافق یا شمار نشست‌های مشترک سنجیده نمی‌شود. معیار اصلی، کاهش هزینه تجارت، افزایش استفاده واقعی از امتیازات تعرفه‌ای و شکل‌گیری روابط پایدار میان بنگاه‌های دو طرف است. اکنون مسئله اصلی، دستیابی به توافق تازه نیست؛ تبدیل توافق موجود به تجارت بیشتر و همکاری اقتصادی ماندگار است. تسهیل همکاری‌های گمرکی و ترانزیتی ایران با کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا رئیس دبیرخانه موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا از بررسی راهکارهای توسعه مبادلات تجاری، رفع موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای، تسهیل همکاری‌های گمرکی و ترانزیتی و تقویت همکاری میان بخش‌های خصوصی ایران و کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا خبر داد.الهام حاجی‌کریمی روز شنبه با اشاره به برگزاری دومین نشست کمیته مشترک اجرای موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کشورهای عضو در تهران، گفت: در این نشست، روند اجرای موافقت‌نامه بررسی شد و طرفین درباره راهکارهای توسعه تجارت دوجانبه و تقویت همکاری‌های اقتصادی در حوزه‌های مختلف به تبادل نظر پرداختند.
وی با اشاره به اهمیت بهره‌گیری از ظرفیت‌های موافقت‌نامه تجارت آزاد در توسعه مناسبات اقتصادی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، گفت: بررسی روند تجارت دوجانبه، شناسایی ظرفیت‌های موجود برای افزایش مبادلات و استفاده مؤثرتر از ظرفیت‌های تعرفه‌ای موافقت‌نامه از محورهای مهم این نشست بود؛ همچنین بر ضرورت پیگیری موانع تجاری با هدف توسعه صادرات، تنوع‌بخشی به کالاهای مبادله‌شده و تقویت همکاری‌های اقتصادی تاکید شد.
رئیس دبیرخانه موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا با اشاره به آمارهای تجارت متقابل دو طرف افزود: بر اساس آمار طرف ایرانی، تجارت متقابل ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۲۲ درصد افزایش داشته است. همچنین آمار اتحادیه اقتصادی اوراسیا از رشد ۱۱ درصدی تجارت متقابل در همین دوره حکایت دارد.
وی با بیان اینکه در این نشست، ضرورت تبادل منظم داده‌های تجاری، از جمله اطلاعات مربوط به تجارت ترجیحی، به‌منظور ارزیابی دقیق‌تر عملکرد موافقت‌نامه مورد تاکید قرار گرفت، گفت: فهرست کالاهای صنعتی مورد علاقه طرفین برای صادرات مبادله شد تا زمینه شناسایی فرصت‌های جدید تجاری و گسترش همکاری‌های صنعتی فراهم شود.
حاجی‌کریمی با اشاره به بررسی راهکارهای تسهیل دسترسی محصولات دارای اولویت به بازارهای دو طرف تصریح کرد: در این چارچوب، موضوع دسترسی محصولات ایرانی از جمله ماشین‌آلات و تراکتورهای کشاورزی به بازارهای کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز مورد توجه قرار گرفت.
وی پیگیری موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای را از دیگر محورهای مهم مذاکرات عنوان کرد و گفت: تسهیل دسترسی کالاها به بازارهای طرفین، رسیدگی به مسائل اجرایی بنگاه‌ها و کاهش موانع پیش‌روی تجارت، از موضوعاتی است که در چارچوب کمیته مشترک و کمیته‌های تخصصی دنبال می‌شود.
رئیس دبیرخانه موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا افزود: در این نشست، موضوع دسترسی سیمان ایران به بازارهای روسیه و قزاقستان، مقررات مرتبط با هزینه بازیافت خودرو در روسیه، الزامات فنی و بهداشتی عرضه برخی محصولات غذایی به ایران و شرایط ماندگاری گوشت گاو سرد و بسته‌بندی‌شده مورد بررسی قرار گرفت.
به گفته این مقام مسئول در سازمان توسعه تجارت ایران، طرفین همچنین درباره تبادل اطلاعات در خصوص مصادیق مشخص موانع تجاری و ایجاد سازوکاری برای رسیدگی موردی به مشکلات شرکت‌ها در زمینه ثبت، صدور مجوزها، تسریع مجوزهای وارداتی و تسهیل شناسایی گواهی‌های صادرشده از سوی مراجع ذی‌صلاح توافق کردند.
حاجی‌کریمی با اشاره به اهمیت همکاری‌های بهداشتی و قرنطینه‌ای در توسعه تجارت محصولات کشاورزی و غذایی اظهار کرد: تقویت این همکاری‌ها نیز از موضوعات مورد توجه طرفین بود و می‌تواند در تسهیل مبادلات این گروه از محصولات نقش مؤثری داشته باشد.
وی تقویت همکاری‌های گمرکی و استفاده از راهکارهای الکترونیکی را از دیگر زمینه‌های مهم همکاری ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا دانست و گفت: در این نشست، تسریع اقدامات مشترک برای نهایی‌سازی پیش‌نویس پروتکل تبادل الکترونیکی اطلاعات گمرکی مورد تأکید قرار گرفت.
رئیس دبیرخانه موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا ادامه داد: در حوزه قواعد مبدأ کالا نیز تسریع در توسعه سامانه الکترونیکی تأیید مبدأ کالا (EOVS) و ادامه همکاری‌ها برای اجرای یکسان و شفاف مقررات مبدأ مورد توجه قرار گرفت.
به گفته حاجی‌کریمی، برگزاری کارگاه‌های تخصصی برای تسهیل صدور گواهی‌های مبدأ و افزایش آگاهی فعالان اقتصادی از الزامات تجارت ترجیحی نیز از جمله اقداماتی است که در چارچوب اجرای موافقت‌نامه دنبال خواهد شد.
ترانزیت و کریدورهای بین‌المللی محور همکاری‌های منطقه‌ای
وی توسعه همکاری‌های حمل‌ونقلی و ترانزیتی را از دیگر محورهای دومین نشست کمیته مشترک برشمرد و افزود: با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در اتصال کریدورهای شمال–جنوب و شرق–غرب، راهکارهای بهبود جریان عبور کالا و کاهش موانع عملیاتی درمسیرهای حمل‌ونقل مورد بررسی قرار گرفت.
حاجی‌کریمی هماهنگ‌سازی تشریفات مرزی، تسریع ترخیص گمرکی، تبادل دیجیتال داده‌ها و توسعه سازوکارهای تسهیل ترانزیت از جمله مهم‌ترین موضوعات مطرح‌شده در این نشست عنوان کرد.
بنا به اظهارات این مقام مسئول در سازمان توسعه تجارت ایران؛ استفاده از ظرفیت بنادر ایران و پیشرفت پروژه‌های ریلی رشت - آستارا و چابهار - زاهدان به‌عنوان مؤلفه‌های مهم تقویت اتصال منطقه‌ای مورد توجه قرار گرفت.وی با اشاره به بررسی سازوکارهای تسهیل حمل‌ونقل و ترانزیت گفت: توسعه مسیر سبز و مسیر سرد و بهره‌گیری از فناوری‌های eTIR و e-CMR از جمله محورهای مورد تأکید طرفین بود که می‌تواند به افزایش قابلیت رهگیری محموله‌ها و کاهش زمان توقف در مرزها کمک کند.
رئیس دبیرخانه موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا همچنین از پیش‌بینی تدوین و انتشار راهنمای جامع حمل‌ونقل ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای نیمه نخست سال ۲۰۲۷ خبر داد.
حاجی‌کریمی با اشاره به اهمیت مشارکت فعالان اقتصادی در بهره‌گیری از ظرفیت‌های موافقت‌نامه تجارت آزاد، گفت: تقویت ارتباط مستقیم میان بنگاه‌های اقتصادی ایران و کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌تواند به شناسایی فرصت‌های صادراتی، توسعه همکاری‌های صنعتی و شکل‌گیری پروژه‌های مشترک کمک کند.
وی امضای یادداشت تفاهم همکاری میان شورای کسب‌وکار اتحادیه اقتصادی اوراسیا و اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران را از نتایج مهم این نشست دانست و افزود: این تفاهم با هدف ایجاد چارچوبی برای گفت‌وگوی تجاری میان فعالان اقتصادی دو طرف و شناسایی فرصت‌های جدید همکاری به امضا رسید.
به گفته حاجی‌کریمی، در چارچوب برنامه اقدام مشترک سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸ نیز تبادل اطلاعات مربوط به کالاها و تولیدکنندگان دارای ظرفیت صادراتی، بررسی فرصت‌های سرمایه‌گذاری و شناسایی پروژه‌های مشترک مورد توجه قرار گرفته است. این همکاری‌ها می‌تواند با مشارکت بنگاه‌های کوچک و متوسط و کسب‌وکارهای مستقر در مناطق ویژه اقتصادی دنبال شود.
وی با اشاره به اعطای جایگاه ناظر به ایران در کمیته دارونامه اتحادیه اقتصادی اوراسیا اظهار کرد: این جایگاه امکان مشارکت کشورمان در نشست‌های این کمیته را فراهم کرده و می‌تواند زمینه تعاملات تخصصی بیشتر در حوزه دارویی را توسعه دهد.