بانک ملی ایران، پیش از تشدید محدودیتهای اخیر علیه شعب خارجی، سالها تجربه فعالیت در شرایط پیچیده بینالمللی را پشت سر گذاشته است. این بانک از سالها قبل، از جمله سال ۲۰۰۷ در دوران جورج بوش، در فهرست تحریمهای آمریکا قرار گرفت و با اجرای سیاست فشار حداکثری در دوره نخست ریاستجمهوری دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۹ نیز فشارها بر شبکه مالی ایران افزایش یافت.
هرچند این محدودیتها، هزینه فعالیتهای بینالمللی بانک را افزایش داد، اما بهمعنای نابودی ظرفیتهای قبلی نبود. تجربه گذشته نشان داد بانک ملی برای حفظ فعالیتهای خارجی، ناچار به تطبیق با شرایط جدید، بازتعریف مسیرهای همکاری و تمرکز بر بازارهای هدف بوده است. لذا محدودسازی شعب خارجی را باید در چارچوب چالش جدید ارزیابی کرد. این چالش، بیش از آنکه نشانه پایان حضور خارجی بانک باشد، ضرورت مدیریت هوشمندانه ظرفیتها و استفاده از تجربه انباشتهشده را برجسته میکند.
اهمیت چهارگانه شعب خارجی بانکها
اهمیت این ظرفیتها را نمیتوان صرفاً در تعداد شعب یا حجم عملیات آنها جستوجو کرد. شعب خارجی، بخشی از زیرساخت ارتباط با بازارهای دیگر هستند که امکان ارائه خدمات، پشتیبانی از فعالیتهای اقتصادی و حفظ ارتباط مالی با مشتریان را فراهم میکنند. هرچقدر محدودیتها بیشتر شود، ارزش مسیرهای باقیمانده نیز افزایش مییابد.
پشتیبانی از تجارت، ارائه خدمات به مشتریان، پاسخ به نیازهای ارزی و مالی، تسهیل فعالیت شرکتهای ایرانی و ارتباط نزدیکتر با بازار مقصد، برخی از دلایل حضور بانکها در کشورهای دیگر است. برای بانک ملی ایران که سابقه طولانی در فعالیتهای بینالمللی دارد، این حضور در طول زمان، شکلهای مختلفی پیدا کرده و طبیعی است که شبکه خارجی آن نیز ثابت نمانده باشد.
بانک ملی ایران در دهههای گذشته در شماری از مراکز مهم مالی و تجاری جهان، از لندن، پاریس و شهرهای مهم آلمان تا هنگکنگ، توکیو، مسکو، قاهره و مراکز اقتصادی امارات، با هدف دسترسی به بازارهای متنوع و پاسخگویی به نیاز مشتریان و فعالان اقتصادی حضور داشته است.
برخی گزارشها از فعالیت حدود ۸ بانک ایرانی، نزدیک به ۵۰ شعبه و نیز واحدهای بانکی در خارج از کشور خبر دادهاند. البته با توجه به تغییر ساختار شعب، تعطیلی یا جابهجایی واحدها و نیز تفاوت شعبه، بانک وابسته و سایر اشکال حضور، این آمارها میتوانند متغیر باشند. بااینحال، همین برآوردها نشان میدهند بانکهای ایرانی، برای حفظ ارتباط با بازارهای خارجی، شبکهای از ظرفیتهای برونمرزی ایجاد کردهاند و بانک ملی، یکی از مهمترین نامهاست.
اهمیت شبکه شعب خارجی بانکی را میتوان در کارکردهای زیر خلاصه کرد:
خدمت به مشتریان ایرانی در خارج از کشور؛ بهویژه افرادی که به خدمات بانکی رسمی، نیاز دارند.
پشتیبانی از تجارت و فعالیت اقتصادی، برای شرکتهایی که با بازارهای خارجی در ارتباط هستند.
ایجاد ظرفیت ارزی و مالی در کشورهایی که ارتباط اقتصادی بیشتری با ایران دارند.
حفظ کانالهای رسمی ارتباط، در شرایطی که مسیرهای بینالمللی با محدودیت مواجهاند.
بانک ملی، حفظ ظرفیت در شرایط تنگنا
فعالیت خارجی بانکهای ایرانی طی سالهای گذشته با تحریم، محدودیت روابط کارگزاری و مقررات پیچیده کشورهای میزبان همراه بوده است. از اینرو، ادامه فعالیت در این محیط، بهمعنای تکرار مدلهای گذشته نیست. در این فضا، بانک ملی باید ضمن تطبیق با شرایط جدید، بازارهای هدف را بشناسد و ظرفیتهایی را که امکان فعالیت دارند، فعال نگه دارد.
از این زاویه، اقدام بانک ملی برای حفظ و تقویت فعالیتهای خارجی را میتوان بخشی از راهبرد تابآوری دانست. از نگاه مدیریتی، مفهوم تابآوری، توان سازمان برای حفظ کارکردهای ضروری و سازگاری با شرایط متغیر است. برای بانک ملی، این موضوع میتواند بهمعنای حفظ کانالهای خدمترسانی، تجربه عملیاتی و حضور در بازارهایی باشد که همچنان امکان فعالیت در آنها وجود دارد.
این نکته نیز مهم است که اهمیت شبکه خارجی را نباید صرفاً با تعداد شعب سنجید. اینکه یک بانک در کدام کشور حضور دارد و آن حضور تا چه اندازه با نیاز واقعی مشتریان و روابط اقتصادی ایران پیوند خورده، اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل، فعال ماندن شعب در کشورهای هدف، از توسعه صرفاً کمی شبکه مهمتر است.
عراق، نمونه تبدیل ظرفیت به خدمت
عراق، بهعنوان کشوری با ارتباطات اقتصادی گسترده با ایران و حجم بالای رفتوآمد ایرانیان، یکی از نمونههای بارز این بازار است. از این زاویه، عملکرد بانک ملی در اربعین ۱۴۰۵ را میتوان بهعنوان یکی از نمونههای قابل سنجش توان عملیاتی بانک بررسی کرد.
طبق آمارها، بانک ملی بیش از ۶۹ میلیارد و ۷۰۲ میلیون دینار عراق به بیش از ۴۲۱ هزار زائر پرداخت کرد و سهم آن از ارز تخصیصیافته شبکه بانکی برای اربعین به حدود ۴۶ درصد رسید؛ یعنی بانک ملی حدود نیمی از تقاضای ارزی پوششیافته از سوی شبکه بانکی را پاسخ داده است.
اهمیت این آمار را باید فراتر از ارقام، در مواردی همچون تأمین منابع، مدیریت نقدینگی، توزیع ارز و هماهنگی شبکه بانکی دانست. از سوی دیگر، نباید کل این عملیات را مستقیماً به یک شعبه خارجی نسبت داد، اما تجربه عراق نشان میدهد حضور، شناخت بازار هدف و برخورداری از ظرفیتهای برونمرزی، چگونه در کنار شبکه داخلی، به خدمت گسترده برای مشتری تبدیل میشود.
به تعبیر دیگر، ارزش شعبه خارجی، زمانی بیشتر نمایان میشود که از یک نشانی به ظرفیتی تبدیل شود که در زمان مناسب بتواند بخشی از مسئله مشتری را حل کند.
شعب خارجی، ظرفیت راهبردی بانک ملی
در این شرایط، تصمیم برای تعطیلی شعب خارجی بانک ملی توسط آمریکا را باید ورای یک تصمیم تحریمی دید. محدودیت شعب، هرچند میتواند بخشی از ظرفیت حضور، ارتباط با مشتری و دسترسی به بازار مقصد را کاهش دهد، اما لزوماً توقف فعالیت نیست.
طبیعی است که بانک ملی نیز برای حفظ فعالیت خارجی خود با محدودیتهای حقوقی، مقرراتی و عملیاتی متعددی روبهرو باشد. بااینحال، اهمیت موضوع در این است که در شرایط محدودیت، هر ظرفیت فعال، ارزش بیشتری پیدا میکند
از همینرو، تلاش برای فعال نگه داشتن شعب و ظرفیتهای خارجی بانک ملی را نباید صرفاً بهعنوان حفظ چند واحد سازمانی دانست. این ظرفیتها، بخشی از سرمایه عملیاتی بانک محسوب میشوند که در طول سالها در بازارهای مختلف، تجربه، شناخت و ارتباط ایجاد کردهاند.
عملکرد بانک ملی در تأمین ارز اربعین نشان داد این ظرفیت، در صورت اتصال درست به نیاز بازار، میتواند به نتیجهای ملموس تبدیل شود. تجربه سالهای گذشته نیز بیانگر این است که شبکه خارجی بانکها فقط برای دورههای عادی اهمیت ندارد، بلکه در شرایط دشوار، ارزش واقعی آن در حفظ مسیرهای ارتباطی و امکان پاسخگویی به نیاز مشتریان، بیشتر آشکار میشود.