سمیه خسروی
جامعه شناس و مدرس بین‌المللی
در هفته های گذشته، از تاب آوری سخن گفتیم؛ از تواناییِ ایستادگی و بازگشت به تعادل پس از برخورد با چالش‌ها. اما اگر نوجوان یا فردی که مایل به تاب آوری و قوی ماندن است بتواند در برابر ضرباتِ زندگی بایستد، اما بداند که قرار است به کدام سمت حرکت کند، چه اتفاقی می‌افتد؟
برای اینکه یک فرد بتواند زندگی خود را طراحی کند، تنها به «مهارت» و «استقامت» نیاز ندارد؛ او به چیزی فراتر نیاز دارد: «عاملیت» (Agency).
عاملیت چیست؟
عاملیت یعنی تواناییِ فرد در اینکه احساس کند او «عاملِ» تغییراتِ زندگیِ خودش است، نه صرفاً «مفعول» یا واکنشی به خواسته‌های دیگران. در دوران نوجوانی، این مرز بسیار باریک و حساس است. نوجوان یا در حالِ یادگیریِ این است که چگونه فرمانِ زندگی اش را به دست بگیرد، یا در حالِ غرق شدن در نقشِ کسی است که فقط دستوراتِ والدین، معلمان و همسالان را اجرا می‌کند.
وقتی عاملیت در یک نوجوان شکل می گیرد، او از حالتِ «واکنشی» (Reactive) به حالتِ «کنش‌گر» (Proactive) تغییر می کند. او دیگر فقط به این فکر نمی کند که «چگونه از این مشکل فرار کنم؟»، بلکه می پرسد: «من در این موقعیت، چه انتخابی می‌توانم داشته باشم؟»
تفاوت میان «اجراکننده» و «عاملیت‌گذار»
بسیاری از نوجوانان، مهارت‌های زندگی را به خوبی اجرا می کنند؛ آن ها دستورات را می شنوند، درس می خوانند و قوانین را رعایت می کنند. اما این‌ها لزوماً به معنای داشتنِ عاملیت نیست.
اجراکننده: کسی است که مسیرِ تعیین شده توسط دیگران را با مهارت طی می کند.
عاملیت گذار: کسی است که با استفاده از مهارت هایش، خودش مسیر را باز می کند.
عاملیت یعنی تواناییِ انتخابِ آگاهانه، حتی زمانی که گزینه های زیادی در دسترس نیست.
نقش والدین در پرورش عاملیت
بزرگترین مانع در مسیرِ شکل گیری عاملیت، «حمایتِ بیش از حد (Over-parenting) است». وقتی ما تمامِ تصمیماتِ کوچک و بزرگِ زندگیِ فرزندمان را می گیریم، در واقع در حالِ قطع کردنِ عضله ی عاملیت در او هستیم. برای پرورش این ویژگی، باید:
۱. فضای انتخاب فراهم کنیم:
به جای اینکه بگوییم «این کار را انجام بده»، می توانیم بگوییم «دو راه پیشِ رو داری، فکر می کنی کدام یک برای تو بهتر است؟». این یعنی انتقالِ مسئولیتِ تصمیم گیری به او.
۲. اجازه دهیم «خطایِ کوچک» رخ دهد:
عاملیت با تجربه کردنِ پیامدهایِ انتخاب‌ها (حتی انتخاب‌های غلط) تقویت می شود. اجازه دهید نوجوان در محیطی امن، نتیجه ی تصمیماتِ خودش را ببیند.
ادامه در صفحه 2