صنعت سیمان ایران یکی از نمونه‌های روشن فاصله میان ظرفیت تولید و توان رقابت اقتصادی است. کشوری که از منابع غنی معدنی، کارخانه‌های متعدد، نیروی انسانی متخصص و موقعیت جغرافیایی ممتاز برخوردار است، چرا نمی‌تواند سهم متناسبی از بازار سیمان منطقه و جهان به دست آورد؟ پاسخ را باید بیش از آنکه در کمبود ظرفیت تولید جست‌وجو کرد، در موانعی یافت که از داخل بر سر راه صادرات ایجاد شده‌اند.
نشست اخیر رئیس‌کل سازمان توسعه تجارت ایران با فعالان صنعت سیمان و بررسی راهکارهای رفع موانع صادراتی، بار دیگر این پرسش را به مرکز توجه آورده است. واقعیت آن است که صادرات سیمان صرفاً به معنای تولید بیشتر و یافتن مشتری خارجی نیست. در این صنعت، هزینه حمل‌ونقل، دسترسی به انرژی، زمان توقف کامیون در مرز، تعرفه‌های بندری و ثبات مقررات، به‌اندازه کیفیت محصول در تعیین قدرت رقابت اهمیت دارند.
نخستین تناقض در سیاست‌گذاری این صنعت، انتظار افزایش صادرات در شرایطی است که تولیدکنندگان با محدودیت برق و گاز مواجه‌اند. چگونه می‌توان از کارخانه‌ای که در تأمین انرژی مورد نیاز تولید خود با مشکل روبه‌روست، انتظار داشت قراردادهای صادراتی بلندمدت و قابل اتکا منعقد کند؟ صادرات نیازمند تعهد است و تعهد بدون اطمینان از استمرار تولید، معنایی ندارد. بنابراین، تأمین پایدار انرژی برای صنایع صادرات‌محور باید بخشی از سیاست توسعه تجارت کشور باشد، نه امتیازی مقطعی که هر سال با آغاز فصل سرما و گرما در معرض تغییر قرار گیرد.
مانع دوم، هزینه‌های لجستیکی است. سیمان کالایی است که بخش قابل توجهی از قیمت نهایی آن را حمل‌ونقل تشکیل می‌دهد. وقتی کامیون‌های حامل سیمان چندین روز پشت مرز متوقف می‌شوند یا انتقال محصول از کارخانه به بندر با هزینه‌های سنگین انجام می‌گیرد، مزیت قیمتی تولیدکننده ایرانی به‌سادگی از بین می‌رود. در چنین شرایطی، رقیب خارجی حتی با هزینه تولید بالاتر می‌تواند به دلیل برخورداری از زیرساخت مناسب‌تر، بازار را تصاحب کند.
تأکید بر استفاده از ظرفیت‌های نوار جنوبی کشور در نشست اخیر سازمان توسعه تجارت، از این منظر اهمیت ویژه‌ای دارد. بنادر جنوبی ایران می‌توانند دروازه ورود سیمان و کلینکر به بازارهای خلیج فارس، شرق آفریقا و شبه‌قاره هند باشند؛ اما این فرصت تنها با توسعه پایانه‌های تخصصی، حمل‌ونقل ریلی، انبارداری مناسب و کاهش هزینه‌های بندری بالفعل خواهد شد. موقعیت جغرافیایی به‌تنهایی مزیت اقتصادی نیست؛ زیرساخت است که جغرافیا را به فرصت تبدیل می‌کند.
در کنار این مسائل، بی‌ثباتی مقررات تجاری نیز هزینه‌ای پنهان اما جدی به صادرکنندگان تحمیل می‌کند. تولیدکننده‌ای که نمی‌داند چند ماه آینده با چه ضوابطی باید محصول خود را صادر کند، نمی‌تواند برای بازارهای خارجی برنامه‌ریزی بلندمدت داشته باشد. سیاست‌های صادراتی باید قابل پیش‌بینی باشند و تغییرات آن‌ها با مشارکت تشکل‌های تخصصی و اطلاع‌رسانی قبلی صورت گیرد.
با این همه، رفع موانع موجود نباید به تنها هدف سیاست‌گذاری در این حوزه تبدیل شود. صنعت سیمان ایران به بازنگری در الگوی صادراتی خود نیز نیاز دارد.