اخبار صنعت-حسین کوثری: تأمین امنیت غذایی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های امنیت ملی و توسعه پایدار کشورهاست. افزایش جمعیت، تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب شیرین، فرسایش خاک، محدودیت منابع کشاورزی و نوسانات بازارهای جهانی مواد غذایی، دولت‌ها را ناگزیر کرده است که به دنبال منابع جدید و روش‌های نوین تولید غذا باشند. در این میان، دریاها و اقیانوس‌ها به دلیل برخورداری از تنوع زیستی گسترده و ظرفیت‌های کمتر بهره‌برداری‌شده، به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های توسعه فناوری‌های نوین غذایی تبدیل شده‌اند.
زیست‌فناوری دریایی از جمله حوزه‌هایی است که می‌تواند با بهره‌گیری از ظرفیت جانداران دریایی، میکروارگانیسم‌ها، جلبک‌ها، ریزجلبک‌ها و منابع ژنتیکی آبزیان، زمینه تولید محصولات غذایی جدید، افزایش بهره‌وری آبزی‌پروری، بهبود کیفیت خوراک دام و آبزیان و توسعه صنایع دارویی و غذایی را فراهم کند.
موضوعی که در گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) با عنوان «توسعه زیست‌فناوری دریایی راهکاری برای افزایش تولید و تقویت امنیت غذایی» مطرح شده، از همین منظر اهمیت دارد؛ زیرا توجه به فناوری‌های دریایی را باید فراتر از توسعه شیلات و صید سنتی و به‌عنوان بخشی از راهبرد کلان اقتصاد دانش‌بنیان و امنیت غذایی کشور مورد بررسی قرار داد.
زیست‌فناوری دریایی چیست و چه نقشی در تولید غذا دارد؟
زیست‌فناوری دریایی به مجموعه دانش‌ها و فناوری‌هایی گفته می‌شود که با استفاده از موجودات زنده دریایی، مواد زیستی و فرایندهای طبیعی، محصولات و خدمات جدید تولید می‌کنند.
این حوزه می‌تواند در چند زمینه به افزایش تولید غذا کمک کند:
- تولید جلبک‌های خوراکی: استفاده از جلبک‌های دریایی به‌عنوان منبع پروتئین، فیبر، مواد معدنی و ترکیبات مغذی.
- تولید ریزجلبک‌ها: بهره‌گیری از ریزجلبک‌ها برای تولید مواد اولیه غذایی، مکمل‌های خوراکی و ترکیبات مورد استفاده در صنایع غذایی.
- اصلاح ژنتیکی و به‌نژادی آبزیان: افزایش مقاومت آبزیان در برابر بیماری‌ها، بهبود رشد و افزایش بازده تولید.
- تولید خوراک آبزیان: توسعه منابع جایگزین و پایدار برای تأمین پروتئین و روغن مورد نیاز صنعت پرورش ماهی و میگو.
- تولید واکسن و فرآورده‌های زیستی: کاهش تلفات ناشی از بیماری‌ها و افزایش سلامت مزارع پرورش آبزیان.
- بهره‌گیری از ضایعات دریایی: تبدیل ضایعات فرآوری ماهی و میگو به پروتئین، مکمل‌ها، ترکیبات زیستی و محصولات با ارزش افزوده.
بنابراین، اهمیت زیست‌فناوری دریایی تنها در افزایش میزان صید یا پرورش آبزیان خلاصه نمی‌شود؛ بلکه این فناوری می‌تواند زنجیره‌ای از تولید، فرآوری، نگهداری، بسته‌بندی و عرضه محصولات غذایی را متحول کند.
بر اساس ارزیابی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، تولید جهانی شیلات و آبزی‌پروری در سال ۲۰۲۲ به ۲۲۳.۲ میلیون تن رسید که شامل ۱۸۵.۴ میلیون تن جانوران آبزی و ۳۷.۸ میلیون تن جلبک بود. این آمار نشان‌دهنده اهمیت روزافزون منابع زیستی آبی در نظام غذایی جهان است.
جلبک‌های دریایی؛ منبع جدید تولید غذا و پروتئین
یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های زیست‌فناوری دریایی، توسعه کشت جلبک‌های دریایی است. جلبک‌ها به دلیل برخورداری از مواد مغذی، قابلیت استفاده در صنایع غذایی و امکان پرورش در محیط‌های دریایی، می‌توانند بخشی از منابع تأمین مواد اولیه غذایی در آینده باشند.
برخی گونه‌های جلبک دارای پروتئین، فیبر، ویتامین‌ها و مواد معدنی قابل توجهی هستند و می‌توان از آن‌ها در تولید محصولات غذایی، مکمل‌ها، افزودنی‌های طبیعی و ترکیبات عملکردی استفاده کرد.
مطالعه مروری منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در نشریه Future Foods نیز ظرفیت جلبک‌های دریایی را برای تولید غذاهای مغذی و عملکردی بررسی کرده است. این پژوهش در عین تأکید بر مزایای تغذیه‌ای و اقتصادی، بر ضرورت کنترل کیفیت، بررسی فلزات سنگین و ایمنی محصولات جلبکی نیز تأکید دارد.
توسعه این صنعت می‌تواند چند دستاورد مهم داشته باشد:
- ایجاد منابع جدید تولید مواد غذایی بدون وابستگی مستقیم به زمین‌های کشاورزی.
- ایجاد اشتغال در مناطق ساحلی و جزایر.
- کاهش فشار بر برخی منابع محدود کشاورزی.
- تولید مواد اولیه مورد نیاز صنایع غذایی و دارویی.
- ایجاد ظرفیت صادرات محصولات زیستی با ارزش افزوده بالا.
البته جلبک‌ها قرار نیست جایگزین کامل محصولات کشاورزی و منابع متعارف پروتئین شوند؛ بلکه می‌توانند مکملی برای متنوع‌سازی سبد غذایی کشور باشند.
اهمیت زیست‌فناوری دریایی برای ایران
ایران از موقعیت جغرافیایی ممتازی برای توسعه اقتصاد دریا برخوردار است. دسترسی به دریای خزر در شمال و خلیج فارس و دریای عمان در جنوب، برخورداری از جزایر متعدد و گستردگی نوار ساحلی، فرصت قابل توجهی برای توسعه آبزی‌پروری، کشت جلبک، صنایع فرآوری و زیست‌فناوری دریایی ایجاد کرده است.
در شرایطی که بخش بزرگی از سرزمین ایران با محدودیت منابع آب شیرین مواجه است، توسعه فعالیت‌های تولیدی در محیط‌های دریایی می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر منابع آب داخلی را کاهش دهد.
بر اساس مقاله پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ درباره ظرفیت‌های آبزی‌پروری دریایی و ساحلی ایران، توسعه پرورش ماهی در قفس، تولید جلبک و پرورش نرم‌تنان و صدف‌ها از جمله گزینه‌های قابل بررسی برای بهره‌گیری از ظرفیت دریاهای شمال و جنوب کشور است.
از این منظر، زیست‌فناوری دریایی برای ایران دست‌کم پنج فرصت راهبردی ایجاد می‌کند:
نخست؛ کاهش وابستگی به منابع آب شیرین
توسعه آبزی‌پروری دریایی و تولید جلبک می‌تواند بخشی از ظرفیت تولید غذا را از اراضی کشاورزی و منابع آب شیرین جدا کند. این موضوع برای کشوری که با تنش آبی مواجه است، اهمیت مضاعف دارد.
دوم؛ افزایش تولید پروتئین
توسعه پرورش ماهی، میگو و سایر آبزیان در کنار استفاده از فناوری‌های نوین تغذیه و اصلاح نژاد می‌تواند به افزایش تولید پروتئین و تنوع‌بخشی به منابع غذایی کمک کند.
سوم؛ ایجاد ارزش افزوده
صادرات مواد خام دریایی، تنها بخشی از ارزش اقتصادی این منابع را محقق می‌کند. تبدیل مواد زیستی دریایی به مکمل‌های غذایی، ترکیبات دارویی، محصولات آرایشی و مواد اولیه صنایع غذایی می‌تواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند.
چهارم؛ توسعه اشتغال در مناطق ساحلی
توسعه واحدهای تحقیقاتی، شرکت‌های دانش‌بنیان، مزارع پرورش جلبک و صنایع فرآوری دریایی می‌تواند فرصت‌های شغلی جدیدی برای جوانان و فارغ‌التحصیلان رشته‌های زیست‌شناسی، شیمی، مهندسی و علوم غذایی ایجاد کند.
پنجم؛ تقویت توان تولید داخلی
توسعه فناوری‌های بومی در زمینه تولید خوراک آبزیان، واکسن‌ها، مکمل‌ها، تجهیزات آزمایشگاهی و فرآورده‌های زیستی می‌تواند وابستگی برخی حلقه‌های صنعت آبزی‌پروری به واردات را کاهش دهد.
پیوند زیست‌فناوری دریایی با اقتصاد دانش‌بنیان
یکی از ویژگی‌های مهم زیست‌فناوری دریایی، امکان شکل‌گیری کسب‌وکارهای دانش‌بنیان در زنجیره‌های مختلف تولید است.
این حوزه می‌تواند زمینه فعالیت شرکت‌هایی را فراهم کند که در زمینه‌های زیر فعالیت می‌کنند:
- تولید و تکثیر گونه‌های ارزشمند جلبک و ریزجلبک.
- تولید خوراک‌های تخصصی و مکمل‌های آبزیان.
- ساخت واکسن‌ها و محصولات زیستی برای کنترل بیماری‌های آبزیان.
- تولید آنزیم‌ها و ترکیبات زیستی مورد استفاده در صنایع غذایی.
- توسعه فناوری‌های شناسایی و اصلاح ژنتیکی گونه‌های آبزی.
- فرآوری ضایعات دریایی و تبدیل آن‌ها به محصولات با ارزش افزوده.
- تولید مواد اولیه صنایع دارویی، غذایی و آرایشی از منابع دریایی.
در این میان، ارتباط میان دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، شرکت‌های دانش‌بنیان و صنایع تولیدی اهمیت ویژه‌ای دارد.
ایران از زیرساخت علمی قابل توجهی در حوزه تحقیقات شیلات و آبزی‌پروری برخوردار است. مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، بنا بر معرفی خود در پایگاه AGRIS سازمان FAO، دارای ۱۱ مؤسسه و مرکز وابسته و ۸۵ آزمایشگاه است و در حوزه‌هایی مانند ژنتیک، زیست‌فناوری، بیماری‌های آبزیان، تغذیه و فرآوری محصولات دریایی فعالیت می‌کند.
این ظرفیت علمی زمانی به دستاورد اقتصادی تبدیل می‌شود که نتایج تحقیقات از محیط آزمایشگاهی خارج شده و به تولید صنعتی و تجاری برسند.
موانع و چالش‌های توسعه زیست‌فناوری دریایی
با وجود ظرفیت‌های فراوان، توسعه این حوزه بدون برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری هدفمند امکان‌پذیر نیست. برخی از مهم‌ترین موانع عبارت‌اند از:
کمبود سرمایه‌گذاری خطرپذیر: توسعه فناوری‌های زیستی، به‌ویژه در مراحل آزمایشگاهی، پایلوت و تجاری‌سازی، نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر و بلندمدت است.
فاصله میان پژوهش و صنعت: بخشی از تحقیقات دانشگاهی به دلیل نبود سرمایه‌گذار، بازار مشخص و زیرساخت صنعتی به محصول تجاری تبدیل نمی‌شوند.
محدودیت زیرساخت‌های تخصصی: توسعه مزارع کشت جلبک، آزمایشگاه‌های تخصصی، مراکز تکثیر گونه‌های دریایی و واحدهای فرآوری به تجهیزات و امکانات مناسب نیاز دارد.
چالش‌های زیست‌محیطی: توسعه آبزی‌پروری و کشت جلبک باید با مطالعات ظرفیت برد محیطی، کنترل آلودگی و حفاظت از تنوع زیستی همراه باشد.
ضعف بازار مصرف: تولید محصولات جدید دریایی، بدون فرهنگ‌سازی، استانداردسازی و ایجاد شبکه توزیع، ممکن است با محدودیت تقاضا روبه‌رو شود.
محدودیت‌های فناوری و انتقال دانش: دسترسی به تجهیزات پیشرفته، فناوری‌های ژنتیکی، مواد اولیه تخصصی و همکاری‌های علمی بین‌المللی می‌تواند تحت تأثیر محدودیت‌های تجاری و تحریم‌ها قرار گیرد.
نکته مهم دیگر، ضرورت نظارت بر ایمنی محصولات دریایی است. برای مثال، جلبک‌های خوراکی در صورت برداشت یا پرورش غیراصولی ممکن است با آلودگی میکروبی، فلزات سنگین یا غلظت نامناسب ید مواجه شوند. بنابراین توسعه این صنعت باید هم‌زمان با تدوین استانداردهای بهداشتی و نظام کنترل کیفیت پیش برود.
راهکارهای اجرایی برای توسعه این صنعت در ایران
برای تبدیل زیست‌فناوری دریایی به یکی از پایه‌های امنیت غذایی کشور، اتخاذ یک برنامه ملی با مشارکت دستگاه‌های دولتی، مراکز علمی و بخش خصوصی ضروری است.