اخبار صنعت-علی رحمانی: در اقتصاد امروز، صادرات تنها به توان تولید کالا و برخورداری از بازار فروش وابسته نیست؛ گاه فاصله میان یک محصول رقابت‌پذیر و شکست در بازار جهانی، به هزینه حمل‌ونقل، زمان تحویل، دسترسی به زیرساخت‌های بندری و ریلی، کیفیت انبارداری و کارآمدی تشریفات گمرکی بازمی‌گردد. از همین رو، زیرساخت‌های لجستیکی به یکی از عوامل تعیین‌کننده در توسعه صادرات غیرنفتی تبدیل شده‌اند؛ عاملی که می‌تواند مزیت تولید داخلی را تقویت کند یا با افزایش هزینه و تأخیر، بخشی از توان رقابتی صادرکنندگان را از بین ببرد.
باید در کنار بررسی ظرفیت‌های تولیدی و بازارهای هدف، به زیرساخت‌هایی توجه شود که امکان رساندن کالا از کارخانه، مزرعه یا مرکز تولید به دست خریدار خارجی را فراهم می‌کنند. جاده‌ها، راه‌آهن، بنادر، پایانه‌های مرزی، انبارها، سردخانه‌ها، مراکز توزیع و سامانه‌های دیجیتال مدیریت حمل‌ونقل، اجزای شبکه‌ای هستند که عملکرد هماهنگ آن‌ها می‌تواند هزینه تجارت را کاهش دهد و دسترسی بنگاه‌های ایرانی به بازارهای منطقه‌ای و جهانی را بهبود بخشد.
لجستیک؛ فراتر از جابه‌جایی کالا
لجستیک در مفهوم امروزی، صرفاً حمل کالا از یک نقطه به نقطه دیگر نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از فعالیت‌های مرتبط با برنامه‌ریزی، نگهداری، بسته‌بندی، مدیریت موجودی، تشریفات گمرکی، ردیابی محموله و تحویل به‌موقع را در بر می‌گیرد. هرگونه اختلال در یکی از این حلقه‌ها می‌تواند بر عملکرد کل زنجیره صادرات اثر بگذارد.
برای نمونه، تولیدکننده‌ای که کالای خود را با کیفیت مناسب و قیمت رقابتی عرضه می‌کند، در صورت مواجهه با تأخیر در پایانه مرزی یا افزایش هزینه حمل، ممکن است نتواند به تعهد زمانی خود در برابر خریدار خارجی عمل کند. در بازار محصولات فسادپذیر نیز ضعف سردخانه‌ها و حمل‌ونقل کنترل‌شده می‌تواند به افت کیفیت و افزایش ضایعات منجر شود.
از این منظر، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی را باید بخشی از سیاست توسعه صادرات دانست، نه صرفاً موضوعی عمرانی یا مرتبط با بخش حمل‌ونقل. سرمایه‌گذاری در این حوزه زمانی بیشترین اثر را دارد که با نیازهای واقعی تولیدکنندگان، مسیرهای تجاری و ویژگی‌های کالاهای صادراتی هماهنگ باشد.
جاده، ریل و بندر؛ پیوند تولید با بازارهای جهانی
شبکه حمل‌ونقل ایران به دلیل گستردگی جغرافیایی کشور و همسایگی با بازارهای متعدد، در توسعه تجارت خارجی اهمیت ویژه‌ای دارد. حمل‌ونقل جاده‌ای در بسیاری از مبادلات منطقه‌ای و انتقال کالا به پایانه‌های مرزی نقش مهمی ایفا می‌کند. راه‌آهن نیز می‌تواند برای جابه‌جایی انبوه کالا، به‌ویژه مواد معدنی، محصولات صنعتی و محموله‌های سنگین، گزینه‌ای مؤثر برای کاهش هزینه و افزایش ظرفیت حمل باشد.
در بخش دریایی، بنادر تجاری امکان اتصال صادرات ایران به بازارهای دورتر را فراهم می‌کنند. کارآمدی بنادر به عواملی مانند ظرفیت تخلیه و بارگیری، دسترسی به شبکه‌های ریلی و جاده‌ای، تجهیزات پایانه‌ای، انبارداری و سرعت انجام تشریفات وابسته است. توسعه ظرفیت بندری بدون اتصال مناسب به مراکز تولید و شبکه توزیع، لزوماً به کاهش هزینه نهایی صادرات منجر نمی‌شود.
در نتیجه، اولویت باید بر تکمیل کریدورهای حمل‌ونقل و رفع گلوگاه‌هایی قرار گیرد که زمان و هزینه انتقال کالا را افزایش می‌دهند. هماهنگی میان شیوه‌های مختلف حمل‌ونقل و توسعه مراکز لجستیکی چندوجهی می‌تواند جابه‌جایی کالا را سریع‌تر، قابل‌پیش‌بینی‌تر و اقتصادی‌تر کند.
پایانه‌های مرزی؛ خط مقدم تجارت منطقه‌ای
برای بسیاری از صادرکنندگان ایرانی، بازار کشورهای همسایه یکی از مقاصد مهم تجاری است. در این مسیر، عملکرد پایانه‌های مرزی و کیفیت خدمات گمرکی تأثیر مستقیمی بر زمان تحویل و هزینه تمام‌شده دارد.
تراکم کامیون‌ها، تعدد مراحل اداری، ناهماهنگی ساعات کاری دستگاه‌های مستقر در مرز و ضعف تبادل اطلاعات میان سازمان‌ها، می‌تواند زمان توقف محموله‌ها را افزایش دهد. این مسئله به‌ویژه برای کالاهایی که به تحویل سریع نیاز دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
توسعه سامانه‌های یکپارچه گمرکی، تبادل الکترونیکی اسناد، هماهنگی ساعات فعالیت دستگاه‌های مسئول و اجرای رویه‌های روشن و قابل پیش‌بینی، از اقداماتی است که می‌تواند به کاهش زمان عبور کالا از مرزها کمک کند. همچنین، ایجاد پایانه‌های مجهز به خدمات انبارداری، بازرسی، بسته‌بندی و تجمیع بار، امکان ارائه خدمات کامل‌تر به صادرکنندگان را فراهم می‌کند.
زنجیره سرد؛ ضرورتی برای صادرات کشاورزی و غذایی
بخشی از صادرات غیرنفتی ایران به محصولات کشاورزی، غذایی و کالاهایی اختصاص دارد که کیفیت آن‌ها به شرایط نگهداری و زمان انتقال وابسته است. برای این گروه از محصولات، زیرساخت‌های سردخانه‌ای، کامیون‌های یخچال‌دار، بسته‌بندی مناسب و پایش مستمر دما اهمیت ویژه‌ای دارند.
نبود زنجیره سرد یکپارچه می‌تواند به افزایش ضایعات، کاهش ماندگاری و افت کیفیت محصولات منجر شود؛ مسئله‌ای که نه‌تنها درآمد صادرکننده را کاهش می‌دهد، بلکه ممکن است اعتبار تأمین‌کننده ایرانی را در بازار مقصد نیز تحت تأثیر قرار دهد.
سرمایه‌گذاری در مراکز جمع‌آوری و درجه‌بندی محصولات، سردخانه‌های نزدیک به مراکز تولید و پایانه‌های صادراتی، به همراه استانداردسازی بسته‌بندی و رهگیری محموله، می‌تواند زمینه افزایش صادرات محصولات باکیفیت را فراهم کند. این زیرساخت‌ها باید متناسب با نوع محصول، فصل تولید، بازار مقصد و حجم واقعی تقاضا طراحی شوند.
لجستیک دیجیتال؛ از اسناد کاغذی تا مدیریت هوشمند
تحول دیجیتال یکی از مسیرهای ارتقای کارآمدی زنجیره تأمین است. سامانه‌های ردیابی محموله، تبادل الکترونیکی اسناد، مدیریت هوشمند انبار، پیش‌بینی زمان رسیدن کالا و یکپارچه‌سازی اطلاعات گمرکی می‌توانند شفافیت بیشتری در فرآیند صادرات ایجاد کنند.
دسترسی به اطلاعات دقیق درباره وضعیت محموله، زمان احتمالی تحویل و هزینه‌های مسیر، به صادرکنندگان کمک می‌کند قراردادهای خود را با اطمینان بیشتری تنظیم کنند و در صورت بروز اختلال، تصمیم‌های سریع‌تری بگیرند. دیجیتالی شدن فرآیندها همچنین می‌تواند از تکرار ثبت اطلاعات، خطاهای اداری و برخی هزینه‌های غیرضروری جلوگیری کند.
با این حال، راه‌اندازی سامانه‌های متعدد و ناهماهنگ، به‌تنهایی تحول دیجیتال محسوب نمی‌شود. موفقیت این رویکرد به تبادل‌پذیری سامانه‌ها، کیفیت داده‌ها، امنیت اطلاعات و استفاده عملی بنگاه‌ها از خدمات دیجیتال وابسته است.
هزینه لجستیک؛ متغیری در قیمت تمام‌شده صادرات
هزینه‌های حمل‌ونقل، انبارداری، بیمه، بارگیری و تشریفات اداری بخشی از قیمت تمام‌شده کالای صادراتی را تشکیل می‌دهند. هرچه این هزینه‌ها بیشتر و زمان تحویل نامطمئن‌تر باشد، توان صادرکننده برای رقابت قیمتی و حفظ مشتری کاهش می‌یابد.
این مسئله برای بنگاه‌های کوچک و متوسط اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا معمولاً در مقایسه با شرکت‌های بزرگ، قدرت کمتری برای مذاکره با شرکت‌های حمل‌ونقل، اجاره انبارهای اختصاصی یا تجمیع محموله‌ها دارند. توسعه مراکز مشترک لجستیکی، خدمات تجمیع بار، دسترسی به اطلاعات نرخ حمل و تقویت شرکت‌های تخصصی حمل‌ونقل می‌تواند بخشی از این نابرابری را کاهش دهد.
از سوی دیگر، پایین آوردن هزینه لجستیک نباید صرفاً با کاهش نرخ حمل سنجیده شود. کاهش زمان توقف، جلوگیری از آسیب کالا، افزایش قابلیت اطمینان تحویل و کاهش هزینه‌های ناشی از تأخیر نیز بخشی از منافع اقتصادی بهبود زیرساخت‌هاست.
نقشه راه ارتقای زیرساخت‌های لجستیکی
توسعه لجستیک صادراتی به برنامه‌ای هماهنگ میان دولت، بخش خصوصی، شرکت‌های حمل‌ونقل، گمرک، مناطق آزاد و بنگاه‌های تولیدی نیاز دارد. در این مسیر، چند اولویت قابل طرح است:
رفع گلوگاه‌های موجود: شناسایی مسیرها، بنادر و پایانه‌هایی که بیشترین تأخیر یا هزینه را ایجاد می‌کنند و اولویت دادن به اصلاح آن‌ها.
توسعه حمل‌ونقل ترکیبی: تقویت اتصال مراکز تولید به راه‌آهن، بنادر و پایانه‌های مرزی برای انتخاب اقتصادی‌ترین مسیر.
سرمایه‌گذاری هدفمند در انبارداری و زنجیره سرد: متناسب با نیاز واقعی محصولات صادراتی و ظرفیت بازارهای مقصد.
یکپارچه‌سازی خدمات دیجیتال: ایجاد امکان تبادل اطلاعات و اسناد میان دستگاه‌های مسئول و فعالان زنجیره تأمین.
تقویت مشارکت بخش خصوصی: استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاری و مدیریت شرکت‌های تخصصی در توسعه و بهره‌برداری از خدمات لجستیکی.
پایش مستمر عملکرد: سنجش زمان ترخیص، هزینه حمل، زمان توقف مرزی، میزان آسیب کالا و قابلیت اطمینان تحویل.
تخصیص منابع باید بر اساس تحلیل هزینه ـ فایده و اثر هر پروژه بر تجارت انجام شود. ساخت زیرساخت جدید، بدون بررسی میزان تقاضا، اتصال به شبکه موجود و هزینه نگهداری، ممکن است به ظرفیت بلااستفاده و اتلاف منابع منجر شود.
صادرات رقابت‌پذیر، بدون لجستیک کارآمد ممکن نیست
روز ملی صادرات یادآور آن است که حضور پایدار در بازارهای خارجی تنها با تولید محصول باکیفیت محقق نمی‌شود؛ صادرکننده باید بتواند کالا را با هزینه قابل‌رقابت، در زمان مقرر و با کیفیت مورد انتظار به دست مشتری برساند.
زیرساخت‌های لجستیکی کارآمد، با کاهش هزینه مبادله، افزایش قابلیت اطمینان زنجیره تأمین و تسهیل دسترسی به بازارهای هدف، می‌توانند مزیت تولید داخلی را تقویت کنند. این موضوع برای محصولات کشاورزی و غذایی، صنایع معدنی، محصولات صنعتی و بنگاه‌های کوچک و متوسط، هرکدام به شکلی متفاوت اهمیت دارد.
در نهایت، توسعه صادرات غیرنفتی نیازمند نگاهی یکپارچه به تولید، حمل‌ونقل، گمرک، انبارداری و فناوری اطلاعات است. هرچه این حلقه‌ها هماهنگ‌تر عمل کنند، فرصت بیشتری برای افزایش رقابت‌پذیری محصولات ایرانی، گسترش بازارهای صادراتی و تبدیل ظرفیت‌های داخلی به درآمد پایدار فراهم خواهد شد.