اخبار صنعت-حسین کوثری: رئیسجمهور با تکذیب افزایش نجومی قیمت بنزین گفت: فقط نرخ سوم قیمت بنزین پس از هماهنگی با همه نهادها و ارگانها از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان خواهد رسید.اما مسئله بنزین تنها به قیمت و سهمیه مربوط نمیشود. وضعیت فعلی بازار سوخت با شرایط اقتصادی و همچنین پیامدهای جنگ نیز ارتباط دارد.در جریان حملات اسرائیل به ایران، برخی تأسیسات و انبارهای نفت هدف حمله قرار گرفتند و علاوه بر مخازن ذخیرهسازی، بخشی از سوخت نیز از بین رفت. پس از آن، مسئولان از کسری روزانه حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیون لیتر بنزین خبر دادند.
همزمان، محدودیتهای ناشی از تحریم و مشکلات حملونقل و واردات نیز شرایط تأمین سوخت را دشوارتر کرده است. طبق اظهارات مسئولان، میزان واردات کاهش قابل توجهی داشته و این کاهش در شرایطی اتفاق افتاده که کشور برای جبران ناترازی بنزین به واردات نیاز دارد.
این وضعیت در روزهای اخیر خود را در جایگاههای سوخت هم نشان داده است. ویدئوهایی در شبکههای اجتماعی منتشر شده که در آنها برخی جایگاهها با کمبود سوخت مواجهاند و مردم پس از ایستادن در صف، موفق به دریافت بنزین نمیشوند. مشکلات مشابهی در تأمین و توزیع گازوئیل نیز گزارش شده و صفهای طولانی کامیونها برای دریافت سوخت، یکی از نشانههای این وضعیت است.
با این حال، همه این کمبودها را نمیتوان صرفاً به کاهش تولید یا مشکلات واردات نسبت داد. یکی از عواملی که در تشدید موقت بحران نقش داشته، پدیدهای است که از آن با عنوان «خرید هراسی» یاد میشود؛ یعنی زمانی که مردم به دلیل ترس از کمبود یا افزایش قیمت، بیش از نیاز معمول خود سوخت خریداری میکنند.این اتفاق میتواند در مدت کوتاهی مصرف را به شکل قابل توجهی افزایش دهد. تولید روزانه بنزین در ایران در بالاترین سطح خود به حدود ۱۱۵ میلیون لیتر میرسد، در حالی که مصرف معمول از ۱۳۰ میلیون لیتر در روز عبور کرده است. این کسری معمولاً با واردات جبران میشد، اما در شرایط فعلی امکان جبران کامل آن وجود ندارد.
در چنین شرایطی، افزایش ناگهانی مصرف میتواند فشار مضاعفی به شبکه توزیع وارد کند. در یکی از روزهای اخیر، مصرف بنزین از ۱۴۰ میلیون لیتر نیز عبور کرد؛ رقمی که تأمین آن برای دولت دشوار بود و در نهایت به خالی شدن برخی جایگاهها از سوخت و شکلگیری صفها انجامید.
بخشی از این رفتار نیز به اخبار و تصمیمات خود دولت بازمیگردد. ماجرا از زمانی جدیتر شد که خبر اجرای یک طرح آزمایشی در کرمان منتشر شد؛ طرحی که بر اساس آن قرار بود بنزین با قیمت ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان، یعنی نزدیک به قیمت تمامشده پالایشگاه، عرضه شود.
این طرح قرار بود بامداد ۲۱ یا ۲۲ مرداد اجرا شود، اما در نهایت به درخواست استانداری کرمان و با این استدلال که نیاز به بررسیهای بیشتری دارد، متوقف شد. با وجود توقف طرح، انتشار خبر آن تأثیر خود را بر افکار عمومی گذاشت و نگرانی درباره افزایش قیمت بنزین را بیشتر کرد.
در حال حاضر، ساختار قیمتگذاری بنزین در ایران عملاً چندنرخی است. نرخ اول، بنزین یارانهای لیتری ۱۵۰۰ تومان است که سهمیه آن ۶۰ لیتر در کارت شخصی تعیین شده است. نرخ دوم، بنزین لیتری ۳۰۰۰ تومان است که سهمیه آن ۵۰ لیتر در نظر گرفته شده؛ سهمیهای که پیش از این بیشتر بود.
نرخ سوم نیز بنزین لیتری ۵۰۰۰ تومان است که ظاهرا به زودی ۱۰ هزار تومن میشود و از طریق کارت جایگاه عرضه میشود. دولت اعلام کرده سهمیه ۱۱۰ لیتری کارت شخصی تا پایان شهریور تغییر نخواهد کرد، اما شایعات درباره تغییر سهمیهها و قیمتها همچنان ادامه دارد.در کنار این نرخها، بنزین سوپر وارداتی نیز مدتی به شکل جداگانه عرضه شد. قیمت پایه این بنزین در بورس انرژی حدود ۸۹ هزار و ۷۰۰ تومان تعیین شده بود و با احتساب هزینههای جانبی، قیمت نهایی آن میتوانست به حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ هزار تومان برسد. با این حال، عرضه این نوع بنزین در حال حاضر متوقف شده است.
مشکل اما فقط بنزین نیست. ناترازی انرژی در ایران سالهاست یکی از مسائل جدی کشور محسوب میشود و حالا محدودیتهای ناشی از جنگ، کاهش واردات و مشکلات تأمین انرژی، این مسئله را پیچیدهتر کرده است.رئیسجمهور نیز در اظهارات اخیر خود از احتمال استفاده دوباره از سیاستهایی مانند دورکاری ادارات برای کاهش مصرف انرژی سخن گفته است. او با اشاره به مصرف برق، گاز و بنزین در ادارات و رفتوآمد کارکنان، دورکاری را یکی از راههای کاهش مصرف دانسته است.
او همچنین پیشنهاد داده است که حتی در صورت فعالیت محدود ادارات، ساعت کاری آنها کاهش پیدا کند تا ضمن پاسخگویی به نیاز مردم، مصرف انرژی نیز کاهش یابد.تجربه سالهای اخیر نشان داده است که هر بار بحران انرژی تشدید شده، نخستین راهکارها معمولاً به سمت کاهش مصرف رفتهاند؛ از تعطیلی و دورکاری ادارات گرفته تا تغییر ساعت فعالیت مدارس و دانشگاهها.
حالا نیز اگر بحران انرژی و سوخت ادامه پیدا کند، این پرسش مطرح است که آیا بار دیگر بخشهای مختلف زندگی روزمره مردم، از محل کار گرفته تا مدرسه و دانشگاه، تحت تأثیر محدودیتهای انرژی قرار خواهند گرفت یا دولت میتواند پیش از رسیدن به آن مرحله، ناترازی بنزین و دیگر حاملهای انرژی را مدیریت کند.
دست رد پزشکیان به طرح بنزینی سقاب؛ لغو اعطای سهمیه به مردم
رئیسجمهور با انتخاب مسیر تدریجی اصلاح قیمت بنزین، بهصورت عملی به طرح اسماعیل سقاب موسوم به تخصیص بنزین به کد ملی مخالفت کرد.مسعود پزشکیان رئیس جمهور اعلام کرد که میخواهیم نرخ سهمیه سوم را به ۱۰ هزار تومان افزایش دهیم.تصمیم نهایی پزشکیان ادامهٔ مصوبهای است که بنزین را سهنرخی و سپس تأکید کرد که هر ۳ ماه یکبار نرخ سوم افزایش پیدا خواهد کرد.
رئیسجمهور با انتخاب مسیر تدریجی اصلاح قیمت بنزین بهصورت عملی به طرح اسماعیل سقاب موسوم به تخصیص بنزین به کد ملی مخالفت کرد.
۳ راهکار تغییر سهمیههای اول و دوم، تغییر نرخ سوم بنزین و تخصیص بنزین به کد ملی که متعلق به مجموعه تحت هدایت معاون رئیسجمهور اسماعیل سقاب بود، در روزهای اخیر روی میز دولت قرار داشت.صادق الحسینی، کارشناس اقتصادی با دفاع از طرح سقاب معتقد است که مالک انرژی کشور از جمله بنزین مردم هستند و باید سهمیۀ بنزین به میزان تولید بهصورت رایگان به مردم داده شود و مردم خودشان با خریدوفروش سهمیه، قیمت را تعیین و منفعت افزایش قیمت به جیب خودشان برود.اما معاون مرکز پژوهشهای مجلس حبیبالله ظفریان میگوید که بسیاری از مردم در طرح اعطای سهمیه به مردم، ضرر میکنند و مجبورند با قیمت بازار آزاد بنزین تهیه کنند و هیچکس دربارۀ این معضل اجتماعی حرف نمیزند، درحالیکه مسیر تدریجی نرخ سوم چنین معضلاتی را ندارد.
طبق گزارش کمیسیون انرژی مجلس، مسیر تدریجگرایی و تغییر نرخ سوم بنزین کمترین آسیب اجتماعی را به همراه داشته و در اولین دور اجرا به کاهش ۵ درصدی مصرف بنزین ختم شده است.
بنزین را نمیتوان فقط با یک عدد سنجید
علیرضا زندیان، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی با اشاره به بحث واقعیسازی قیمت حاملهای انرژی، اظهار کرد: واقعی کردن قیمت حاملهای انرژی در هر کشوری از جمله موضوعاتی است که مورد توجه قرار میگیرد، اما درباره بنزین صرفا نباید به خود قیمت توجه کرد، چرا که قیمت بنزین آثار روانی و مستقیم قابل توجهی بر قیمت سایر کالاها و خدمات دارد.
وی افزود: اگر دولت قصد دارد قیمت حاملهای انرژی را واقعی کند، باید شرایط اقتصادی و معیشتی جامعه را نیز در نظر بگیرد. نمیتوان مانند برخی تجربههای گذشته، مردم صبح از خواب بیدار شوند و ببینند قیمت بنزین افزایش پیدا کرده است، بدون اینکه مشخص باشد چه کسی مسئولیت این تصمیم را بر عهده دارد. چنین تصمیمی باید با برنامهریزی، تدبیر و اطلاعرسانی مناسب انجام شود.
دهکهای پایین نباید قربانی اصلاح قیمتها شوند
زندیان با اشاره به اختلاف قیمت بنزین با کشورهای اطراف و تأثیر آن بر قاچاق سوخت، اظهار کرد: از یک طرف باید به این موضوع توجه کرد که پایین بودن قیمت بنزین نسبت به کشورهای اطراف، زمینه قاچاق را ایجاد میکند، اما از طرف دیگر باید وضعیت دهکهای پایین جامعه و افرادی را که خودرو وسیله کسب درآمد و معیشت آنهاست، مورد توجه قرار داد.عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، ادامه داد: اگر قرار است اصلاح قیمت انجام شود، باید برای دهکهای پایین جامعه تدبیر ویژهای اندیشیده شود. به نظر من بهتر است قیمتها به صورت سطحبندی و سهمیهبندی تعیین شود؛ به این معنا که یک یا دو سطح از مصرف با قیمت پایینتر در اختیار مردم قرار گیرد و اگر فردی مصرف بیشتری داشت، هزینه مصرف مازاد را با قیمت آزاد پرداخت کند.وی تأکید کرد: دولت باید با تدبیر بیشتری وارد این موضوع شود تا افزایش قیمت حاملهای انرژی به اقتصاد خانوارهای ضعیف آسیب نزند. ممکن است خانوارهای برخوردار که چند خودرو دارند، افزایش قیمت بنزین را چندان احساس نکنند، اما خانوادهای را باید دید که اقتصادش بر اساس درآمد حاصل از یک خودرو میچرخد و معیشت خود را از این طریق تأمین میکند.
بنزین؛ استراتژیکتر از یک قیمت ساده
دولت باید علاوه بر توجه به اقتصاد خانوارهای کمدرآمد، آثار روانی افزایش قیمت بنزین بر قیمت کالاها و هزینه حملونقل را نیز کنترل کند. بنزین شرایطی دارد که نمیتوان صرفا قیمت آن را با یک عدد سنجید، چرا که آثار پیرامونی و روانی آن بسیار گسترده است.زندیان با بیان اینکه آثار روانی افزایش قیمت بنزین باید جدی گرفته شود، گفت: دولت باید علاوه بر توجه به اقتصاد خانوارهای کمدرآمد، آثار روانی افزایش قیمت بنزین بر قیمت کالاها و هزینه حملونقل را نیز کنترل کند. بنزین شرایطی دارد که نمیتوان صرفا قیمت آن را با یک عدد سنجید، چرا که آثار پیرامونی و روانی آن بسیار گسترده است.
وی در واکنش به اظهارات رئیسجمهور درباره افزایش قیمت بنزین تا سقف ۱۰ هزار تومان، اظهار کرد: برداشت من این است که رئیسجمهور با احتیاط بیشتری در این زمینه حرکت میکند و اعلام رقم ۱۰ هزار تومان نیز ناشی از همین ملاحظه و توجه به آثار روانی افزایش قیمت بر اقتصاد جامعه است.عضو کمیسیون اقتصادی مجلس افزود: کارشناسان درباره قیمت تمامشده بنزین ارقامی مانند ۱۲۰ یا ۱۲۶ هزار تومان را مطرح میکنند، اما این ارقام را نمیتوان به سادگی با قیمت مصرفکننده مقایسه کرد. آنچه اهمیت دارد این است که دولت در کنار هر تصمیمی درباره قیمت بنزین، آثار آن بر حملونقل و قیمت کالاها را نیز در نظر بگیرد.
افزایش ۱۰ هزار تومانی؛ نیازمند احتیاط بیشتر
زندیان درباره اینکه آیا رقم ۱۰ هزار تومان را برای بنزین معقول میداند یا خیر، گفت: موضوع فقط این نیست که بگوییم قیمت تمامشده چقدر است و بر اساس آن قیمت مصرفکننده را تعیین کنیم. باید شرایط اقتصادی جامعه را نیز دید.وی ادامه داد: اگر بنزین به ۱۰ هزار تومان برسد، باید توجه داشت که این موضوع در شرایط فعلی اقتصاد و تورم، میتواند آثار مختلفی داشته باشد. درباره بسیاری از کالاها افزایش قیمت ممکن است صرفاً روی همان کالا اثر بگذارد، اما بنزین یک کالای استراتژیک است و افزایش قیمت آن آثار جانبی و روانی گستردهای بر اقتصاد دارد.زندیان خاطرنشان کرد: بنابراین حتی اگر کارشناسی بر این باور باشد که رقم مشخصی برای قیمت بنزین معقول است، باز هم شرایط پیرامونی و آثار آن بر اقتصاد خانوار، حملونقل و قیمت کالاها باید در نظر گرفته شود و دولت باید با احتیاط بسیار زیادی در این زمینه تصمیمگیری و اقدام کند.