اخبار صنعت-حسین کوثری: دولت در طرح هدفمندی یارانهها به دنبال رساندن یارانه به مصرفکننده نهایی است. در حال حاضر بخش عمدهای از یارانه بنزین به جای اقشار کمدرآمد، به دهکهای پردرآمد تعلق میگیرد و دولت قصد دارد این روند را بهصورت تدریجی اصلاح کند.
آمارها نشان میدهند متوسط تولید روزانه بنزین در کشور حدود ۱۱۰ میلیون لیتر است، در حالی که میزان مصرف روزانه به ۱۴۰ میلیون لیتر میرسد. این اختلاف ۳۰ میلیون لیتری، دولت را مجبور به واردات سوخت با ارز آزاد و عرضه آن با قیمت یارانهای کرده است.
طرح آزمایشی نرخ چهارم بنزین پیش از این قرار بود در استان کرمان اجرا شود، اما به دلیل اقدام بدون هماهنگی مسئولان محلی و تفاوت نرخ اعلامشده با رقم مدنظر دولت، این طرح متوقف شد. معاون اول رئیسجمهوری با تأکید بر اینکه سیاستهای حوزه سوخت نباید ناگهانی و بدون اطلاعرسانی اجرا شوند، بابت عدم اطلاعرسانی در خصوص کاهش سهمیه دوم از مردم عذرخواهی کرد. سهمیه اول بنزین بدون تغییر باقی میماند و کاهش سهمیه دوم بهصورت تدریجی انجام خواهد شد.
در خبری همسو، یاسر جبرائیلی، پژوهشگر اقتصاد سیاسی با انتشار تصویری از سامانهای که به گفته او برای خرید و فروش حاملهای انرژی طراحی شده، مدعی شد قیمت بنزین در این طرح فعلاً ۳۰ هزار تومان در نظر گرفته شده است.
راه نجات بنزین از مسیر اصلاح مصرف میگذرد
رشد مصرف بنزین و فاصله گرفتن آن از ظرفیت تولید، اصلاح الگوی مصرف را به ضرورتی جدی تبدیل کرده است؛ ضرورتی که از کاهش مصرف خودروها و نوسازی ناوگان تا توسعه حملونقل عمومی را در بر می گیرد.
اصلاح الگوی مصرف سوخت دیگر یک انتخاب نیست، بلکه به یکی از ضرورتهای اصلی مدیریت انرژی کشور تبدیل شده است. رشد مصرف بنزین و فاصله گرفتن تقاضا از ظرفیت تولید نشان میدهد که ادامه مسیر فعلی، تنها نیاز به تولید و واردات بیشتر را افزایش میدهد. کاهش مصرف خودروهای پرمصرف، نوسازی ناوگان، توسعه حملونقل عمومی و استفاده از شیوههای هوشمند مدیریت تقاضا، میتواند مسیر مصرف سوخت را اصلاح و فشار بر منابع انرژی کشور را کاهش دهد.
همان طور که بارها مورد اشاره و تاکید قرار گرفته است، مصرف بنزین در کشور ما دیگر فقط یک موضوع اقتصادی نیست. فاصله میان تولید و مصرف به اندازهای رسیده که تأمین سوخت مورد نیاز کشور، علاوه بر ظرفیت پالایشگاهها، به واردات و هزینههای بیشتری نیاز پیدا کرده است. در حالی که تولید روزانه بنزین در محدوده ۱۱۰ میلیون لیتر قرار دارد، مصرف در برخی برآوردهای اخیر به حدود ۱۳۰ تا ۱۳۵ میلیون لیتر در روز رسیده است. به این ترتیب، هر روز بخشی از نیاز کشور باید از خارج از ظرفیت تولید داخلی تأمین شود.
اما مسئله اصلی را نمیتوان فقط در کمبود تولید جستجو کرد. اگر مصرف با همین روند افزایش پیدا کند، حتی اضافه شدن ظرفیتهای جدید پالایشی نیز در نهایت دوباره با رشد تقاضا مواجه خواهد شد. به همین دلیل، بحث ناترازی بنزین در نقطهای فراتر از عملکرد تولیدی پالایشگاهها قرار گرفته و به مسئلهای درباره شیوه مصرف انرژی در کشور تبدیل شده است.
واقعیت این است که در کشور ما سالها بیشتر بر افزایش عرضه انرژی تمرکز شده و کمتر به این پرسش پرداخت شده که چرا برای انجام یک میزان مشخص از جابهجایی، تولید و فعالیت اقتصادی، سوخت بیشتری نسبت به بسیاری از کشورها مصرف میشود. اصلاح این وضعیت بدون توجه به خودرو، حملونقل عمومی، قیمتگذاری، سهمیهبندی، قاچاق و حتی نحوه تصمیمگیری در حوزه انرژی امکانپذیر نیست.
رشد مصرف سوخت دلایل مختلفی دارد. افزایش تعداد خودروها، فرسودگی بخشی از ناوگان، مصرف بالای خودروهای تولید داخل، رشد سفرهای جادهای و شهری و پایین بودن بهرهوری حملونقل، همگی در افزایش تقاضای بنزین نقش دارند.
در چنین شرایطی، هرچه خودرو بیشتری وارد خیابانها میشود، فشار بیشتری نیز بر شبکه تأمین سوخت وارد خواهد شد. اگر خودروهای جدید نیز از نظر مصرف سوخت تفاوت محسوسی با خودروهای قدیمی نداشته باشند، افزایش تعداد خودروها عملاً به معنای افزایش مستقیم مصرف خواهد بود.
این همان نقطهای است که اصلاح الگوی مصرف باید از آن شروع شود. مسئله فقط این نیست که مردم چقدر رانندگی میکنند؛ مهمتر از آن این است که برای هر کیلومتر حرکت خودرو چه مقدار انرژی مصرف میشود.
وضعیت ذخایر بنزین مناسب است
سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس میگوید افزایش قیمت بنزین فعلاً منتفی است تا روشهای غیرقیمتی اعمال شوند.
عبدالرضا سپهوند سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی درباره افزایش قیمت بنزین گفت: گران شدن قیمت بنزین قطعی نیست و در دولت در دست مطالعه است.
نماینده مردم خرمآباد و چگنی در مجلس اظهار کرد: دولت سه سناریو برای سهمیهبندی بنزین دارد؛ اینکه مصرف را کاهش بدهیم، در اولویت است و نه افزایش قیمت و روشی هم که در کرمان اجرا شد، در همین راستا بود. این روش با افزایش سهمیه بنزین ۵ هزار تومانی به کارت سوخت مردم اجرا شد؛ یعنی شد ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی، ۵۰ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی و ۴۰ لیتر بنزین ۵ هزار تومانی.
سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس اضافه کرد: این طرح که از اول مرداد تا الان اجرا شده، طرح موفقی بوده و آن قیمت ۸۷۲۰۰ تومانی هم که عنوان شد، متوقف شد و اصلاً اجرا نشد و برنامهای هم فعلاً برای قیمت چهارم وجود ندارد.
این نماینده مجلس میگوید چند طرح توسط معاون انرژی رئیسجمهور و شرکت ملی پالایش و پخش با کمیسیون انرژی در میان گذاشته شده و در حال بررسی هستند، اما فعلاً افزایش قیمت در نرخ چهارم منتفی است.
سپهوند در پاسخ به سوالی مبنی براینکه تا چه زمانی قیمت بنزین افزایش پیدا نمیکند؟، گفت: فعلاً منتفی است تا روشهای غیرقیمتی اعمال شوند.
نماینده مردم خرمآباد و چگنی در مجلس بیان کرد: ممکن است برای چند درصد از مصرفکنندههایی که مصرفشان بالاست و یا خودروهای لوکس دارند و همین الان هم از بنزین سوپر استفاده میکنند، یک نرخ چهارمی هم عرضه شود که در جایگاههای سراسر کشور این سوخت موجود باشد تا افراد با مشکل تردد مواجه نشوند.
سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس درباره وضعیت ذخایر بنزین کشور اظهار کرد: در شرایط مناسبی هستیم گرچه نسبت به سال قبل ذخایرمان کمتر شده، اما تلاش میشود که این کاهش جبران شود.
سپهوند گفت: میزان تولید بنزین توسط پالایشگاههای کشور در شرایط مناسبی است. نسبت به سال قبل، حدود ۱۰ میلیون لیتر به تولید اضافه شده و در این زمینه مشکلی نداریم.
حکمرانی انرژی نیازمند اصلاح است
یکی از نکاتی که در بحث ناترازی کمتر مورد توجه قرار میگیرد، نحوه تصمیمگیری در حوزه انرژی است. اگر سیاستهای صنعت خودرو، حملونقل، سوخت، برق و محیط زیست جدا از یکدیگر تعیین شوند، طبیعی است که نتیجه نهایی همیشه مطلوب نباشد. ممکن است یک سیاست در یک بخش باعث صرفهجویی شود، اما در بخش دیگری مصرف را افزایش دهد. برای نمونه، توسعه خودروهای برقی بدون توجه به ظرفیت شبکه برق، مسئله مصرف بنزین را کاهش میدهد اما میتواند فشار تازهای بر شبکه برق وارد کند. یا توسعه CNG بدون توجه به تراز گاز در فصل سرد میتواند در مقاطعی مشکل دیگری ایجاد کند. بنابراین مسئله انرژی نیازمند یک نگاه زنجیرهای است؛ از تولید و پالایش گرفته تا خودرو، شبکه توزیع، حملونقل و مصرفکننده نهایی.
اصلاح مصرف باید قابل پیشبینی باشد
یکی از ضعفهای سیاستگذاری انرژی، تغییرات ناگهانی و کوتاهمدت است. مصرفکننده و تولیدکننده زمانی میتوانند خود را با یک سیاست جدید هماهنگ کنند که بدانند این سیاست قرار است ادامه پیدا کند.
اگر قرار است استاندارد خودرو تغییر کند، باید از چند سال قبل اعلام شود. اگر قرار است سهمیهبندی اصلاح شود، باید سازوکار آن شفاف باشد. اگر قیمت سوخت قرار است تغییر کند، مسیر تغییر باید قابل پیشبینی باشد. اگر قرار است خودروهای فرسوده از چرخه خارج شوند، منابع جایگزینی آنها باید از قبل مشخص شده باشد. اصلاح مصرف با یک تصمیم مقطعی اتفاق نمیافتد و نیازمند مجموعهای از تصمیمهای کوچک اما مداوم است.
راهحل از جیب مردم شروع نمیشود
در نهایت، اصلاح مصرف سوخت نباید به یک پروژه برای کاهش مصرف خانوارها تقلیل پیدا کند. اگر خودرویی پرمصرف باشد، اگر خیابانها برای حملونقل عمومی مناسب نباشند، اگر خودروهای فرسوده سالها در خیابان تردد کنند و اگر قیمتگذاری و سهمیهبندی انگیزه لازم برای صرفهجویی ایجاد نکند، نمیتوان انتظار داشت فقط با توصیه به مردم مصرف کاهش پیدا کند. بخش قابل توجهی از صرفهجویی باید از جایی آغاز شود که مصرف در آن شکل میگیرد؛ یعنی خودرو، حملونقل، فناوری و نحوه مدیریت انرژی.
در کنار این اقدامات، فرهنگ رانندگی و نگهداری خودرو نیز اهمیت دارد. کاهش سرعتهای غیرضروری، تنظیم باد لاستیکها، سرویس منظم خودرو و پرهیز از شتابگیری و ترمزگیریهای مکرر، در سطح هر خودرو صرفهجویی کوچکی ایجاد میکند؛ اما وقتی این رفتار در میلیونها خودرو تکرار شود، نتیجه آن در مقیاس ملی قابل توجه خواهد بود. آژانس بینالمللی انرژی نیز رفتار رانندگی و نگهداری مناسب خودرو را در زمره اقداماتی میداند که میتواند بدون نیاز به تغییر فوری فناوری، مصرف سوخت را کاهش دهد.
تعویق حل معضل ناترازی با تولید بیشتر راه حل نیست
افزایش ظرفیت پالایشگاهی همچنان برای تأمین امنیت انرژی کشور ضروری است، اما این اقدام نباید جای اصلاح مصرف را بگیرد. اگر امروز ۲۰ میلیون لیتر کمبود وجود داشته باشد و با افزایش تولید این فاصله پر شود، اما مصرف سالانه همچنان رشد کند، چند سال بعد دوباره همان مسئله تکرار خواهد شد. این چرخه زمانی متوقف میشود که رشد مصرف از رشد ظرفیت تولید جدا شود. اینجاست که اصلاح الگوی مصرف اهمیت پیدا میکند. هدف نهایی نباید این باشد که مردم کمتر جابهجا شوند یا فعالیت اقتصادی کاهش پیدا کند. هدف این است که همان میزان جابهجایی و فعالیت، با انرژی کمتری انجام شود.
ایران برای رسیدن به این نقطه، به یک راهکار واحد احتیاج ندارد. اصلاح صنعت خودرو، خروج خودروهای فرسوده، توسعه حملونقل عمومی، قیمتگذاری تدریجی و هوشمند، بازنگری در سهمیهبندی، تنوع سبد سوخت، توسعه خودروهای برقی، کنترل هوشمند مصرف و مقابله دادهمحور با قاچاق باید همزمان پیش بروند. در چنین شرایطی، مسئله بنزین از یک بحران روزمره به فرصتی برای اصلاح ساختار انرژی تبدیل میشود. مسئله امروز دیگر فقط این نیست که چقدر بنزین تولید میکنیم. پرسش مهمتر این است که برای هر لیتر بنزینی که تولید یا وارد میکنیم، چقدر ارزش ایجاد میکنیم و چه مقدار از آن صرف ناکارآمدی، خودروهای پرمصرف، سفرهای غیرضروری و اتلاف منابع میشود.