حسین کوثری: در تقویم اقتصادی کشور، روز ملی صادرات فرصتی برای بازخوانی ظرفیت‌هایی است که می‌توانند وابستگی اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی را کاهش دهند و مسیر تازه‌ای برای ارزآوری، اشتغال‌زایی و حضور پایدار در بازارهای جهانی بگشایند. در این میان، محصولات کشاورزی به دلیل تنوع اقلیمی ایران، سابقه تولید و برخورداری از محصولات شناخته‌شده در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی، جایگاهی قابل‌توجه در توسعه صادرات غیرنفتی دارند؛ ظرفیتی که بهره‌برداری از آن، بیش از هر چیز، به عبور از صادرات خام و حرکت به سوی تولید رقابت‌پذیر و ارزش‌آفرین وابسته است.ایران با برخورداری از اقلیم‌های متنوع، امکان تولید طیف گسترده‌ای از محصولات کشاورزی را دارد؛ از پسته، زعفران، خرما و خشکبار گرفته تا انواع میوه، محصولات گلخانه‌ای، گیاهان دارویی و فرآورده‌های غذایی. این تنوع می‌تواند زمینه حضور در بازارهای مختلف را فراهم کند؛ با این حال، برخورداری از مزیت تولید به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت در صادرات نیست. کیفیت پایدار، قیمت رقابتی، بسته‌بندی مناسب، رعایت استانداردهای مقصد و توانایی تحویل منظم کالا، عواملی هستند که مزیت بالقوه را به درآمد واقعی تبدیل می‌کنند.
کشاورزی؛ پیوند تولید داخلی با بازارهای جهانی
صادرات محصولات کشاورزی تنها به معنای فروش کالا در خارج از مرزها نیست؛ این فعالیت زنجیره‌ای از تولید در مزرعه تا فرآوری، حمل‌ونقل، بازاریابی و توزیع را در بر می‌گیرد. توسعه این زنجیره می‌تواند برای کشاورزان، صنایع تبدیلی، شرکت‌های بسته‌بندی، شبکه‌های حمل‌ونقل و بنگاه‌های کوچک و متوسط فرصت اقتصادی ایجاد کند.از این منظر، هرچه سهم فرآوری و عرضه محصولات باکیفیت افزایش یابد، امکان کسب ارزش افزوده بیشتر نیز فراهم می‌شود. برای نمونه، صادرات محصولاتی مانند پسته، خرما و میوه خشک در قالب بسته‌بندی‌های استاندارد و برندهای معتبر، می‌تواند فرصت متمایزی نسبت به فروش فله‌ای ایجاد کند. همچنین فرآوری زعفران، تولید عصاره‌ها و فرآورده‌های گیاهی و توسعه محصولات غذایی آماده مصرف، مسیرهایی برای متنوع‌سازی سبد صادراتی به شمار می‌روند.البته حرکت به سمت فرآوری باید بر پایه شناخت بازار، هزینه تولید و تقاضای واقعی انجام شود. افزایش مراحل تولید، بدون تضمین کیفیت یا دسترسی به مشتری، لزوماً به سودآوری بیشتر منجر نخواهد شد.
بازارهای منطقه‌ای؛ فرصت در کنار رقابت
نزدیکی جغرافیایی ایران به کشورهای همسایه، امکان دسترسی به بازارهای منطقه‌ای را فراهم کرده است. با این حال، حضور پایدار در این بازارها نیازمند شناخت دقیق ذائقه مصرف‌کنندگان، مقررات وارداتی، شرایط پرداخت و مزیت رقابتی هر محصول است.رقابت در بازار جهانی محصولات کشاورزی، صرفاً رقابت بر سر قیمت نیست. کشورهایی که در بسته‌بندی، استانداردسازی، تبلیغات تجاری، شبکه توزیع و حفظ اعتبار برند سرمایه‌گذاری می‌کنند، می‌توانند جایگاه باثبات‌تری به دست آورند. از همین رو، توسعه صادرات کشاورزی ایران باید از رویکرد مقطعی و فروش مبتنی بر مازاد تولید فاصله بگیرد و به سمت قراردادهای بلندمدت، بازاریابی حرفه‌ای و ایجاد روابط پایدار با خریداران خارجی حرکت کند.در این مسیر، حضور فعال شرکت‌های صادراتی، تشکل‌های تولیدکنندگان و تعاونی‌های کشاورزی می‌تواند به تجمیع عرضه، کاهش هزینه‌های بازاریابی و افزایش قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان کمک کند.
موانع صادرات؛ از نوسان تولید تا دشواری‌های لجستیکی
با وجود ظرفیت‌های قابل‌توجه، صادرات محصولات کشاورزی با چالش‌هایی روبه‌روست که بخشی از آن‌ها به ماهیت تولید کشاورزی و بخشی دیگر به زیرساخت‌ها و سیاست‌های اقتصادی مربوط می‌شود.نخستین چالش، نوسان تولید و کیفیت است. تغییرات اقلیمی، خشکسالی، محدودیت منابع آب و تغییر عملکرد سالانه محصولات می‌تواند بر میزان عرضه و قیمت تمام‌شده اثر بگذارد. از سوی دیگر، محصولات فسادپذیر به زیرساخت‌های مناسب سردخانه‌ای، حمل‌ونقل سریع و مدیریت دقیق زنجیره تأمین نیاز دارند؛ کمبود یا ضعف این زیرساخت‌ها ممکن است بخشی از ارزش محصول را پیش از رسیدن به بازار مقصد از بین ببرد.مسئله دیگر، دسترسی به اطلاعات بازار و ثبات مقررات تجاری است. صادرکننده برای برنامه‌ریزی بلندمدت به قواعد روشن در زمینه صادرات، بازگشت ارز، استانداردها و تشریفات گمرکی نیاز دارد. تغییرات پیش‌بینی‌ناپذیر در مقررات یا محدودیت‌های ناگهانی صادراتی می‌تواند اعتماد خریداران خارجی را تضعیف کند و زمینه را برای جایگزینی تأمین‌کنندگان دیگر فراهم سازد.همچنین، رعایت الزامات بهداشتی و قرنطینه‌ای، کنترل باقی‌مانده سموم، ردیابی محصول از مزرعه تا مقصد و انطباق با استانداردهای کشور واردکننده، از شروط مهم حفظ بازارهای صادراتی است. بنابراین، کیفیت صادراتی باید از مرحله تولید و برداشت مدیریت شود، نه آنکه صرفاً در پایان زنجیره مورد توجه قرار گیرد.
راهکارهایی برای افزایش سهم کشاورزی در صادرات غیرنفتی
تقویت نقش محصولات کشاورزی در صادرات غیرنفتی به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد. نخست، باید تولید صادرات‌محور بر اساس مطالعات بازار و مزیت نسبی هر منطقه توسعه یابد تا انتخاب محصول، حجم تولید و زمان عرضه با تقاضای بازارهای هدف هماهنگ باشد.دوم، سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی، بسته‌بندی، سردخانه‌ها و حمل‌ونقل تخصصی باید در اولویت قرار گیرد. کاهش ضایعات، افزایش ماندگاری و عرضه محصول با مشخصات یکسان، علاوه بر حفظ منابع تولید، امکان رقابت مؤثرتر را فراهم می‌کند.سوم، توسعه برندهای ایرانی و بازاریابی بین‌المللی اهمیت دارد. محصولات شناخته‌شده‌ای مانند زعفران، پسته و خرما می‌توانند با اتکا به کیفیت قابل‌ردیابی، بسته‌بندی متناسب با بازار مقصد و روایت معتبر از منشأ تولید، ارزش تجاری بیشتری ایجاد کنند.چهارم، حمایت از تعاونی‌ها و بنگاه‌های کوچک صادراتی می‌تواند دسترسی تولیدکنندگان به خدمات آزمایشگاهی، مشاوره حقوقی و تجاری، نمایشگاه‌های تخصصی و شبکه‌های توزیع را تسهیل کند. در کنار این اقدامات، دیپلماسی اقتصادی و توافق‌های تجاری نیز باید با هدف کاهش موانع ورود به بازارهای هدف دنبال شوند.
صادرات پایدار؛ فراتر از آمار فروش
ارزیابی موفقیت صادرات کشاورزی نباید تنها بر میزان ارزآوری یا حجم محموله‌های صادرشده استوار باشد. تعداد بازارهای پایدار، سهم محصولات فرآوری‌شده، میزان ضایعات، درآمد واقعی تولیدکنندگان، رعایت استانداردهای زیست‌محیطی و استمرار قراردادهای صادراتی نیز باید در سنجش عملکرد مورد توجه قرار گیرند.در شرایطی که منابع آب و خاک با محدودیت روبه‌رو هستند، توسعه صادرات باید بر پایه بهره‌وری و پایداری تولید انجام شود. افزایش صادرات محصولاتی که فشار نامتناسبی بر منابع آب وارد می‌کنند، بدون محاسبه هزینه‌های زیست‌محیطی و منافع اقتصادی واقعی، ممکن است در بلندمدت به زیان بخش کشاورزی تمام شود. از این رو، انتخاب محصولات صادراتی و توسعه سطح زیر کشت باید با توجه به شرایط اقلیمی، بهره‌وری آب و نیازهای بازار صورت گیرد.توسعه صادرات غیرنفتی به مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ در حوزه تولید، تجارت، زیرساخت و بازاریابی نیاز دارد. محصولات کشاورزی ایران می‌توانند سهم مهمی در این مسیر داشته باشند؛ اما تحقق این ظرفیت، در گرو عبور از فروش مقطعی و حرکت به سوی زنجیره‌ای یکپارچه، استانداردمحور و رقابت‌پذیر است.آینده صادرات کشاورزی ایران نه فقط در میزان تولید، بلکه در توانایی تبدیل محصول به کالایی باکیفیت، دارای هویت تجاری و برخوردار از بازار پایدار رقم می‌خورد؛ مسیری که می‌تواند هم‌زمان به تقویت صادرات غیرنفتی، افزایش درآمد تولیدکنندگان و توسعه اقتصادی مناطق مختلف کشور کمک کند.