حسین کوثری: بحث محدودیت گاز معمولا خیلی زود به یک دوگانه ساده می‌رسد: گاز خانه‌ها یا گاز کارخانه‌ها؟ اما مسئله پیچیده‌تر از این است. اولویت تأمین گاز خانگی در روزهای سرد محل بحث نیست. سؤال این است که وقتی از ماه‌ها قبل می‌دانیم در زمستان با کمبود گاز روبه‌رو خواهیم شد، این کمبود با چه قاعده‌ای مدیریت می‌شود و هزینه آن چگونه میان بخش‌های مختلف اقتصاد توزیع خواهد شد؟
ناترازی گاز در سال‌های اخیر به مسئله‌ای ساختاری در اقتصاد انرژی ایران تبدیل شده است. محدودکردن صنایع در ماه‌های سرد شاید در کوتاه‌مدت بخشی از فشار شبکه را کاهش دهد، اما مسئله را حل نمی‌کند. ضمن اینکه گاز در همه صنایع کارکرد یکسانی ندارد و هزینه محدودیت هم برای همه بنگاه‌ها یکسان نیست.
بار ناترازی گاز بر دوش صنایع
یک کارشناس انرژی گفت: به نظر می‌رسد بار اصلی ناترازی گاز مانند سال‌های گذشته، بیش از سایر بخش‌ها بر دوش صنایع قرار گیرد.
هاشم اورعی، کارشناس انرژی با اشاره به آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های تولید گاز کشور و تداوم ناترازی انرژی گفت: احتمال تشدید محدودیت‌های گاز و برق در زمستان پیش رو وجود دارد زیرا بخش عمده تولید انرژی کشور به گاز طبیعی وابسته است.
وی ادامه داد: در این شرایط مدیریت مصرف، افزایش ظرفیت تولید و تأمین پایدار انرژی برای بخش‌های مولد اقتصاد باید در اولویت قرار گیرد.
اورعی با اشاره به اینکه بخش عمده تولید گاز کشور به زیرساخت‌های گازی وابسته است، گفت: تولید روزانه گاز کشور پیش از آسیب‌های اخیرنزدیک به ۸۰۰ میلیون مترمکعب بود که در جریان جنگ بخشی از ظرفیت تولید از مدار خارج شد. از مجموع ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت آسیب‌دیده، نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب به مدار بازگشته و همچنان حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید با محدودیت مواجه است.
این کارشناس انرژی با اشاره به اینکه نباید تمام ناترازی گاز در زمستان را ناشی از آسیب‌های اخیر دانست، خاطر نشان کرد: کشور در زمستان گذشته نیز در اوج سرما با کسری روزانه حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلیون مترمکعب گاز مواجه بود. بنابراین، آسیب‌های جدید به زیرساخت‌های تولید، به ناترازی ساختاری موجود اضافه شده و می‌تواند شرایط تأمین انرژی را دشوارتر کند.
وی ادامه داد: در صورت افزایش قابل‌توجه مصرف در روزهای سرد، کسری روزانه گاز ممکن است به حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب برسد؛ رقمی که معادل حدود نیمی از تولید روزانه مورد اشاره است. در چنین شرایطی، افزایش مصرف خانگی و تجاری برای تأمین گرمایش، فشار مضاعفی بر شبکه گاز وارد خواهد کرد.
افزایش مصرف خانگی، تهدیدی برای تأمین گاز نیروگاه‌ها و صنایع
این کارشناس انرژی با بیان اینکه در فصل سرد سهم مصرف خانگی و تجاری از گاز کشور افزایش می‌یابد، گفت: در شرایط اوج سرما، ممکن است حدود ۷۰ درصد گاز مصرفی به بخش خانگی و تجاری اختصاص پیدا کند. در نتیجه، سهم کمتری برای نیروگاه‌ها و صنایع باقی می‌ماند و این دو بخش با محدودیت جدی در تأمین سوخت مواجه خواهند شد.
اورعی تصریح کرد: محدودیت گاز نیروگاه‌ها به کاهش تولید برق منجر می‌شود و سوخت‌های جایگزین نیز ظرفیت کافی برای جبران کامل این کمبود را ندارند. از یک سو، ذخایر گازوئیل محدود است و از سوی دیگر، مصرف گسترده مازوت پیامدهای زیست‌محیطی قابل‌توجهی دارد. علاوه بر این، تأمین و انتقال سوخت مایع فشار بیشتری بر شبکه حمل‌ونقل جاده‌ای فرسوده کشور وارد می‌کند.
وی با اشاره به محدودیت راهکارهای کوتاه‌مدت خاطرنشان کرد: در شرایط فعلی، اقداماتی مانند مدیریت فشار شبکه، کاهش مقطعی فشار گاز در برخی مناطق و اعمال محدودیت‌های کوتاه‌مدت برای توزیع گاز می‌تواند به مدیریت شرایط کمک کند، اما این اقدامات راهکار اساسی برای رفع ناترازی نیستند. به بیان دیگر، در کوتاه‌مدت امکان مانور گسترده‌ای برای جبران کسری گاز وجود ندارد.
به گفته وی، ۱۱ استان کشور در معرض خطر محدودیت تأمین گاز قرار دارند و شرایط در استان‌های خراسان شمالی، گلستان و مازندران بحرانی‌تر ارزیابی می‌شود.
صنایع همچنان در معرض فشاراورعی درباره احتمال قطعی برق در زمستان پیش رو اظهار کرد: متأسفانه به دلیل محدودیت در تأمین گاز نیروگاه‌ها، پیش‌بینی می‌شود که در زمستان نیز محدودیت‌هایی در تولید و تأمین برق وجود داشته باشد. به نظر می‌رسد بار اصلی این کمبود، مانند سال‌های گذشته، بیش از سایر بخش‌ها بر دوش صنایع قرار گیرد.وی با انتقاد از نحوه مدیریت محدودیت‌های انرژی افزود: اگر تأمین برق و گاز صنایع واقعاً در اولویت قرار داشت، نباید شاهد چنین افت قابل‌توجهی در عملکرد بخش صنعت می‌بودیم. بر اساس آماری که وی به گزارش فصلی مرکز آمار ایران نسبت داد، رشد بخش صنعت در بهار امسال نسبت به بهار سال گذشته منفی ۱۴.۷ درصد بوده است؛ موضوعی که یکی از عوامل اصلی آن، محدودیت در تأمین انرژی است.
این کارشناس انرژی ادامه داد: در زمان کمبود برق، سیاست‌گذار عملاً با این انتخاب مواجه است که محدودیت را به بخش خانگی یا بخش مولد اقتصاد تحمیل کند. با این حال، در عمل معمولاً صنایع با محدودیت بیشتری مواجه می‌شوند؛ در حالی که فعالیت صنعتی به تأمین مستمر و پایدار برق نیاز دارد.
اورعی با اشاره به محدودیت برق صنایع در ساعات مشخص شبانه‌روز گفت: صنعت را نمی‌توان مانند یک وسیله خانگی در هر ساعت دلخواه روشن یا خاموش کرد. بسیاری از واحدهای صنعتی به برق پایدار نیاز دارند و قطع برق در ساعات مشخص، لزوماً به معنای امکان ادامه فعالیت در ساعات دیگر نیست. ازاین‌رو، سیاست‌گذاری انرژی باید با درک الزامات فنی و اقتصادی تولید صنعتی انجام شود.
کسری روزانه ۳۰۰ میلیون مترمکعب گاز
یک کارشناس حوزه انرژی با اشاره به احتمال کسری روزانه ۳۰۰ میلیون مترمکعب گاز در اوج مصرف زمستانی، استفاده از سوخت مایع در نیروگاه‌ها، مدیریت مصرف در انتهای خطوط لوله و کاهش ساعات کاری ادارات را سه راهکار فوری برای مهار ناترازی گاز و جلوگیری از قطع گاز صنایع عنوان کرد.
علیرضا سلطانی با تشریح وضعیت تولید و تأمین گاز کشور در آستانه ورود به فصل سرما اظهار داشت: وضعیت تراز گاز در سال جاری وارد مقطعی بی‌سابقه شده که حاصل انباشت چالش‌های ساختاری سال‌های گذشته و خسارات جنگ تحمیلی اخیر بوده است.وی با استناد به سخنان معاون اول رئیس‌جمهور مبنی بر کسری ۵۰۰ میلیون مترمکعبی گاز در نیمه دوم سال، خاطر نشان کرد: اکنون در شرایطی هستیم که کشور با شکاف جدی میان تولید و مصرف مواجه است و همین امر ضرورت توجه به صرفه جویی و یافتن راهکارهای فوری برای مدیریت انرژی را بیشتر کرده است.
ناترازی ساختاری تولید گاز
سلطانی افزود: ایران در سال‌های اخیر به دلیل رشد فزاینده مصرف داخلی از یک‌سو و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری در طرح‌های توسعه و افزایش برداشت از میدان‌های گازی از سوی دیگر، با ناترازی مداوم روبه‌رو بوده است.
وی ادامه داد: این ناترازی ساختاری در اوج مصرف گاز در فصل زمستان سال های گذشته رقمی نزدیک به ۲۰۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد می‌شد که پایه‌گذار کسری تراز در سال جاری نیز به‌شمار می‌رود.
تشدید ناترازی به دلیل آسیب های ناشی از جنگ
این کارشناس انرژی با بیان اینکه امسال ناترازی گاز در کشور به دلیل آسیب های جنگ تحمیلی اخیر تشدید شده است، گفت: در پی آسیب‌های ناشی از جنگ ۴۰ روزه به بخشی از پالایشگاه‌های گازی پارس جنوبی، طبق اعلام مسئولان ذی‌ربط، روزانه حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب گاز از مدار تولید خارج شد و تجمیع این رقم با ناترازی ۲۰۰ میلیون مترمکعبی سنوات گذشته، پتانسیل جهش کسری گاز در ایام اوج مصرف زمستان را تا مرز ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز افزایش داده است.سلطانی ادامه داد: بر اساس اظهارات متولیان صنعت گاز تا پایان مهرماه با بازگرداندن بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این افت تولید جبران می‌شود که می‌تواند ناترازی گاز را در ماه‌های اوج سرما یعنی آذر، دی و بهمن به حدود ۳۰۰ تا ۳۳۰ میلیون مترمکعب کاهش دهد.این کارشناس انرژی اظهار داشت: اگرچه احیای بخشی از تولید سوخت خبر امیدوارکننده‌ای است، اما واقعیت موازنه انرژی نشان می‌دهد کشور همچنان در روزهای سرد پیش‌رو با کسری سنگین حداقل ۳۰۰ میلیون مترمکعبی گاز در روز روبه‌رو خواهد بود لذا مدیریت هم‌زمان تولید، ذخیره‌سازی و بهینه‌سازی مصرف بیش از هر زمان دیگری حیاتی است.
تلاش دولت برای صیانت از چرخ تولید
این کارشناس انرژی بازآرایی الگوهای مصرف را برای عبور از شرایط کنونی و اصلاح ناترازی در بخش گاز ضروری دانست و اظهار داشت: در شرایطی که شکاف میان تولید و مصرف گاز در ماه‌های سرد سال به اوج خود می‌رسد، مدیریت توزیع و اولویت‌بندی مصرف باید در اولویت قرار گیرد.سلطانی خاطر نشان کرد: رویکرد سنتی شبکه گاز کشور در سال‌های گذشته همواره بر حفظ پایداری جریان گاز بخش خانگی تاکید داشت و قطعی گاز در این بخش را خط قرمز خود می‌دانست اما این سیاست موجب شد تا در روزهای اوج افت فشار گاز، بار اصلی جبران کسری را بر دوش بخش‌های مولد، مجتمع‌های پتروشیمی، صنایع سنگین و نیروگاه‌ها تحمیل شود. وی افزود: چنین شرایطی موجب می‌شد تا صنایع و به‌ویژه نیروگاه‌ها برای دوره‌های موقت چند هفته‌ای تا یک‌ماهه با محدودیت دریافت گاز روبه‌رو شوند و به استفاده از سوخت‌های جایگزین (گازوئیل و مازوت/نفت‌کوره) روی آورند که مصرف مازوت همواره با پیامدهای سنگین زیست‌محیطی و آلودگی هوا در کلان‌شهرها همراه بوده است.این کارشناس انرژی مدیریت مصرف انرژی در زمستان امسال معادله‌ای پیچیده توصیف کرد و گفت: بخش صنعت پس از پشت سر گذاشتن محدودیت‌های شدید برق در تابستان، تاب‌آوری کمتری در برابر قطعی‌های زمستانه گاز دارد چراکه توقف هم‌زمان چرخ کارخانه‌ها به افت تولید ملی، کاهش درآمدهای ارزی و زیان مضاعف به پیکره اقتصاد منجر می‌شود.وی با یادآوری اینکه دولت سیاست خود را بر پرهیز از قطع گاز صنایع متمرکز کرده است، افزود: با توجه به شرایط حساس کنونی اقتصاد، فشارهای تحریمی و فضای نیمه‌بحرانی، این رویکرد برای صیانت از اشتغال و بازار کار اهمیتی حیاتی دارد. این کارشناس حوزه انرژی با تاکید بر اینکه شواهد نشان می‌دهد بخش صنعت تا حد امکان از اولویت قطع گاز خارج شده است، گفت: با این وجود، حفظ پایدار این سیاست در گرو تحولات غیرقابل‌پیش‌بینی سیاسی و امنیتی در ماه‌های پیش‌رو است زیرا هرگونه جهش بحرانی در ناترازی که دولت را ناچار به اعمال مجدد محدودیت‌های صنعتی کند، تبعات سنگینی برای رشد اقتصادی، بازار کار و معیشت عمومی در پی خواهد داشت.