محمدمسعود سمیعینژاد رئیس سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) که در چهارمین کنفرانس تخصصی اکتشاف ذخایر معدنی با محور «اکتشاف ذخایر پنهان و فناوریهای نوین حفاری» سخن میگفت؛ اظهار کرد: یکی از راهبردیترین موضوعات آینده صنعت و معدن، حفاریهای نوین اکتشافی عمیق و عبور از اکتشاف سطحی به معدنکاری نسل آینده است. امروز سؤال اصلی این نیست که آیا باید به سمت اکتشاف عمیق حرکت کنیم یا خیر؛ سؤال اساسی این است که با چه فناوری، چه مدل اقتصادی و چه راهبردی باید این حرکت را آغاز کنیم.
وی افزود: طی دهههای گذشته، بخش عمده فعالیتهای اکتشافی جهان بر ذخایری متمرکز بود که در سطح یا اعماق نسبتا کم قرار داشتند و نشانههای زمینشناسی، ژئوشیمیایی یا ژئوفیزیکی آنها بهسادگی قابل شناسایی بود. بسیاری از این اهداف آسان و کمعمق در مناطق بالغ معدنی قبلاً شناسایی شدهاند و در نتیجه، مرز جدید اکتشاف در جهان بهتدریج از سطح زمین به سمت ذخایر پنهان، پوشیده و عمیق حرکت کرده است.
سمیعینژاد ادامه داد: نسل آینده اکتشاف باید بتواند چند صد متر، یک کیلومتر و در برخی محیطهای زمینشناسی حتی چند کیلومتر زیر سطح زمین را با دقت بیشتری مورد مطالعه قرار دهد. این تغییر، صرفاً افزایش عمق حفاری نیست، بلکه تغییر کامل معماری اکتشاف است.
عمق؛ مرز جدید دانش زمین
وی گفت: برای درک ظرفیت فناوری حفاری، کافی است به تجربه حفاریهای فوقعمیق جهان نگاه کنیم. حفاری فوقعمیق کولا در روسیه به عمق حدود ۱۲.۲ کیلومتر رسید و نشان داد بشر از نظر فنی قادر است به اعماقی وارد شود که زمانی دستنیافتنی تصور میشد.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو افزود: پروژههای حفاری عمیق کشور آلمان نیز به بیش از ۹ کیلومتر رسیده است. این پروژهها عمدتاً علمی بودند، نه پروژههای معمول اکتشاف معدن، اما درس مهم آنها برای صنعت و معدن روشن است؛ عمق یک مانع مطلق نیست، بلکه یک مسئله مهندسی، اقتصادی و فناورانه است.
وی تصریح کرد: در صنعت اکتشاف معدنی نیز در کشور کانادا حفاری مغزهگیری الماسه با عمق بیش از ۳۴۰۰ متر انجام شده است و این ارقام نشان میدهد موضوع اکتشاف عمیق دیگر یک موضوع نظری نیست و ظرفیتهای فنی برای ورود به اعماق بیشتر وجود دارد.
سمیعینژاد گفت: هرچه عمق افزایش پیدا میکند، هزینه و پیچیدگی عملیات نیز افزایش مییابد و شاید مهمتر از همه، هزینه یک تصمیم اشتباه چند برابر میشود. بنابراین پیش از افزایش عمق حفاری باید از کیفیت هدف اطمینان حاصل کنیم.
معاون وزیر صمت افزود: استفاده از دادههای زمینشناسی، ژئوشیمیایی و ژئوفیزیکی، مدلسازی سهبعدی و تحلیل همزمان دادهها میتواند احتمال موفقیت گمانههای عمیق را افزایش دهد. در اکتشاف عمیق، مسئله فقط داشتن دستگاه حفاری قدرتمند نیست؛ بلکه باید بتوانیم با استفاده از فناوری و داده، بهترین نقطه را برای حفاری انتخاب کنیم.
سمیعینژاد تأکید کرد: قبل از اینکه عمیقتر حفاری کنیم، باید هوشمندتر هدفگذاری کنیم. اگر هدف اکتشافی بهدرستی انتخاب نشده باشد، افزایش عمق حفاری صرفاً افزایش هزینه خواهد بود و الزاماً به کشف ذخیره منجر نمیشود.
ضرورت عبور ایران از اکتشاف سطحی
وی اظهار کرد: در کشور، بخش عمده فعالیتهای اکتشافی در بسیاری از مناطق بر شناسایی ذخایر سطحی و کمعمق متمرکز بوده است. با گذشت زمان، بسیاری از ذخایری که آثار آنها در سطح زمین قابل مشاهده بوده، شناسایی شدهاند و امروز صنعت معدن برای کشف ذخایر جدید ناگزیر است به سمت اعماق بیشتر زمین حرکت کند.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو افزود: آینده اکتشاف معدنی را نمیتوان صرفاً در سطح زمین جستوجو کرد. بخش قابل توجهی از ذخایر بزرگ نسل آینده در اعماق زمین و در مناطقی قرار دارند که ممکن است هیچ نشانه مستقیم و مشخصی در سطح نداشته باشند.
وی تصریح کرد: برای دستیابی به این ذخایر، لازم است نگاه خود را از اکتشاف سطحی و کمعمق به سمت اکتشاف سیستماتیک در عمق تغییر دهیم؛ رویکردی که در آن فناوری، داده، سرمایهگذاری و نیروی انسانی متخصص در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
سمیعینژاد گفت: توسعه تجهیزات حفاری عمیق، آموزش نیروی انسانی متخصص، استفاده از فناوریهای ژئوفیزیک عمقی، مدلسازی سهبعدی و ایجاد بانکهای اطلاعاتی یکپارچه اکتشافی از الزامات این تحول است.
وی افزود: توسعه اکتشافات عمیق نیازمند همکاری میان سازمانهای دولتی، دانشگاهها، شرکتهای معدنی و بخش خصوصی است. آینده اکتشافات معدنی تنها در آنچه در سطح زمین مشاهده میکنیم خلاصه نمیشود و بخش مهمی از آینده معدنکاری در اعماق زمین قرار دارد.
وی ادامه داد: کشورهایی که بتوانند فناوری شناسایی و اکتشاف ذخایر عمیق را توسعه دهند، در آینده از مزیت مهمی در تأمین مواد معدنی برخوردار خواهند شد. بنابراین باید از ظرفیت دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان، متخصصان داخلی و تجربه شرکتهای معدنی برای توسعه فناوریهای مورد نیاز استفاده کنیم.
معاون وزیر صمت تأکید کرد: حفاری عمیق را نباید صرفاً به عنوان افزایش عمق یک گمانه، بلکه باید به عنوان بخشی از یک سیستم اکتشافی هوشمند، دقیق و مبتنی بر فناوری مورد توجه قرار داد.
استراتژیهای توسعه فعالیتهای اکتشافی ایمیدرو
وی در ادامه گفت: یکی از مهمترین اهداف ما در ایمیدرو، کشف منابع طبیعی متنوع جدید برای توسعه بخش معدن و افزایش سهم این بخش در تولید ناخالص ملی است. اگر بخواهیم معدن را به یکی از محورهای اصلی اقتصاد کشور تبدیل کنیم، باید ذخایر جدید را شناسایی و زنجیره ارزش آنها را نیز توسعه دهیم.
سمیعینژاد افزود: یکی دیگر از اهداف ما فراهم ساختن بستر مناسب برای جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی است. برای این منظور باید مستندات اکتشافی را مطابق با استانداردهای جهانی تهیه کنیم و اطلاعات را در سیستم GIS به شکلی منسجم و قابل استفاده در اختیار سرمایهگذاران قرار دهیم.
وی اظهار کرد: هرچه اطلاعات اکتشافی دقیقتر، استانداردتر و شفافتر باشد، ریسک سرمایهگذاری کاهش پیدا میکند و امکان ورود سرمایهگذاران به پروژههای معدنی افزایش خواهد یافت. بنابراین اکتشاف تنها به معنای کشف یک ذخیره نیست؛ بلکه باید به ایجاد یک بسته اطلاعاتی قابل اتکا برای توسعه و سرمایهگذاری منجر شود.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو ادامه داد: از دیگر راهبردهای ما، سرمایهگذاری اکتشافی در مناطق کمتر توسعهیافته و دارای پتانسیل معدنی است. اکتشاف در این مناطق میتواند منابع را به سمت نقاط دارای ظرفیت معدنی هدایت کند و علاوه بر ایجاد اشتغال، زمینه توسعه زیرساختها، رونق اقتصادی و تأمین امنیت پایدار در این مناطق را فراهم سازد.
وی گفت: ما همچنین به دنبال ایجاد اقتصاد چندمحصولی و گام برداشتن در مسیر توسعه پایدار هستیم. نباید اقتصاد معدنی کشور را به تعداد محدودی ماده معدنی محدود کنیم. تنوعبخشی به ذخایر و محصولات معدنی میتواند تابآوری اقتصاد کشور را افزایش دهد و معدن را به یکی از محورهای مهم اقتصاد تبدیل کند.
سمیعینژاد افزود: یکی دیگر از اولویتهای ما، کشف فلزات استراتژیک و تأمین خوراک مورد نیاز کشور است. در شرایطی که صنایع مختلف برای ادامه فعالیت و توسعه خود به مواد معدنی و فلزات خاص نیاز دارند، اکتشاف این ذخایر باید با نگاه راهبردی دنبال شود.
وی تصریح کرد: در همین راستا، باید از اکتشاف ذخایر معمولی فراتر برویم و به دنبال شناسایی ذخایر و عناصر استراتژیکی باشیم که میتوانند در آینده نقش مهمی در زنجیره تولید کشور داشته باشند.
معاون وزیر صمت گفت: مجموع پهنهها، زیرپهنهها، محدودههای ثبتی و پروانههای اکتشافی ایمیدرو حدود ۱.۷۳ درصد کل مساحت کشور را شامل میشود. این ظرفیت میتواند بستر مناسبی برای توسعه فعالیتهای اکتشافی و شناسایی ذخایر جدید باشد.
وی افزود: هدف ما این است که از این ظرفیت به شکل هوشمندانه استفاده کنیم و با تلفیق دادههای زمینشناسی، ژئوشیمیایی و ژئوفیزیکی و بهکارگیری فناوریهای جدید، اهداف اکتشافی را با دقت بیشتری تعیین کنیم.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو گفت: با توسعه دانش فنی، سرمایهگذاری در تجهیزات جدید، استفاده از توان متخصصان کشور و همکاری میان دولت، دانشگاه و بخش خصوصی میتوان فصل جدیدی در اکتشاف ذخایر عمیق معدنی ایران آغاز کرد. آینده معدنکاری کشور در گرو توانایی ما برای کشف ذخایری است که امروز در سطح زمین دیده نمیشوند و باید با فناوری، دانش و هدفگذاری هوشمند به سراغ آنها برویم.