حسین کوثری: رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات)، از تدوین ۱۵ برنامه کلان برای دستیابی به خوداتکایی ۹۰ درصدی در محصولات اساسی مانند گندم، برنج و شکر خبر داد.
غلامرضا گلمحمدی، اعلام کرد که در صورت فراهم شدن الزامات، تحقق خوداتکایی ۹۰ درصدی در محصولات راهبردی شامل شکر، برنج، گندم، جو و پنبه و همچنین خوداتکایی ۵۰ درصدی در دانههای روغنی، از طریق برنامه هفتم پیشرفت امکانپذیر خواهد بود.وی با اشاره به نقش علمی سازمان تات در تأمین امنیت غذایی، گفت: این سازمان با تدوین ۱۵ برنامه کلان، از جمله توسعه کشت چغندر پاییزه برای افزایش تولید شکر و ارتقای بهرهوری در تولید برنج، مسیر رسیدن به خوداتکایی را دنبال میکند.
گلمحمدی در ادامه با تاکید بر چالشهای پیش رو، تغییر اقلیم و کمبود منابع آب را ابرچالشهای بخش کشاورزی دانست و افزود: «تمام برنامههای ما بر پایه معرفی ارقام مقاوم به خشکی و شوری و توسعه فناوریهای هوشمند برای مدیریت مصرف آب استوار است.»رئیس سازمان تات همچنین به ضرورت همکاریهای بیندستگاهی اشاره کرد و گفت: اجرای الگوی کشت نیازمند حمایتهای وزارت نیرو در تأمین آب و برق، وزارت نفت در تأمین سوخت و سازمان برنامه و بودجه در تخصیص اعتبارات است. پیشبینی میشود میزان اجرای الگوی کشت امسال به بیش از ۸۵ درصد برسد.
وی از برنامههای آموزشی سال جاری شامل استفاده از ۲ هزار مزرعه الگویی و آموزش حضوری ۴۴۰ هزار بهرهبردار خبر داد و رویکرد ترویج خصوصی را برای انتقال سریعتر دانش فنی به کشاورزان معرفی کرد.
بازار کشاورزی ایران در مسیر رکوردشکنی
رشد ارزش بازار کشاورزی ایران تا مرز ۸۴ میلیارد دلار در افق ۲۰۳۱، از شکلگیری یک فرصت کمسابقه برای افزایش تولید، توسعه صادرات غیرنفتی و جذب سرمایهگذاری در زنجیره غذا حکایت دارد؛ اما کارشناسان هشدار میدهند تحقق این چشمانداز تنها در صورتی ممکن خواهد بود که بحران آب، فرسودگی ماشینآلات، خرد بودن اراضی، ضعف مکانیزاسیون و فاصله فناوری با استانداردهای جهانی بهطور جدی مدیریت شود. به اعتقاد فعالان این بخش، آینده کشاورزی ایران بیش از هر زمان دیگری به «بهرهوری» گره خورده است، نه صرفاً افزایش سطح زیر کشت.جدیدترین برآوردهای بینالمللی نشان میدهد ارزش بازار کشاورزی ایران که در سال ۲۰۲۵ حدود ۷۰ میلیارد دلار برآورد شده، در سال ۲۰۲۶ به ۷۲.۱۴ میلیارد دلار خواهد رسید و در صورت تداوم روند فعلی، تا سال ۲۰۳۱ از مرز ۸۳.۹۲ میلیارد دلار عبور خواهد کرد. این به معنای رشد متوسط سالانه بیش از ۳ درصد در یکی از مهمترین بخشهای مولد اقتصاد کشور است.
این گزارش در حالی منتشر شده که کشاورزی ایران همزمان با افزایش ظرفیت صادرات، توسعه فناوریهای نوین و رشد تقاضای جهانی برای محصولات باغی، با چالشهایی همچون کاهش منابع آبی، تغییرات اقلیمی، افت سفرههای زیرزمینی و افزایش هزینههای تولید روبهرو است.
غلات همچنان ستون اصلی کشاورزی ایران
بررسیها نشان میدهد غلات و حبوبات با سهمی بیش از ۴۰ درصد همچنان بزرگترین بخش بازار کشاورزی کشور را تشکیل میدهند. تولید گندم، جو، ذرت و سایر محصولات اساسی همچنان نقش تعیینکنندهای در امنیت غذایی کشور دارد و بخش قابل توجهی از حمایتهای دولتی نیز به این حوزه اختصاص یافته است.در مقابل، بخش میوه و سبزیجات با نرخ رشد سالانه ۵.۴۸ درصد سریعترین رشد را تجربه خواهد کرد؛ رشدی که عمدتاً ناشی از توسعه صادرات، افزایش ارزش افزوده و تقاضای بازارهای منطقهای است.
گلخانههای هوشمندنسخه نجات کشاورزی
یکی از مهمترین روندهای پیش روی کشاورزی ایران، توسعه کشت گلخانهای و کشاورزی هوشمند است.
آمارها نشان میدهد تولید در گلخانهها میتواند تا ۱۰ برابر بیشتر از کشت سنتی باشد و همزمان بیش از ۹۰ درصد در مصرف آب صرفهجویی ایجاد کند.
کارشناسان معتقدند توسعه سامانههای هوشمند، سنسورهای کنترل رطوبت، آبیاری دقیق و هوش مصنوعی، آینده کشاورزی ایران را متحول خواهد کرد.
صادرات، موتور محرک بازار کشاورزی
پسته، زعفران، خرما، مرکبات، گیاهان دارویی و محصولات گلخانهای مهمترین مزیتهای صادراتی ایران در سالهای آینده خواهند بود.
به باور کارشناسان، اگر زیرساختهای لجستیکی، بستهبندی، صنایع تبدیلی و فرآوری محصولات تقویت شود، کشاورزی میتواند سهم قابل توجهی در افزایش درآمدهای غیرنفتی کشور داشته باشد.
بحران آب، بزرگترین تهدید تولید
در کنار فرصتهای اقتصادی، بحران آب همچنان مهمترین تهدید بخش کشاورزی ایران محسوب میشود.افت شدید سفرههای آب زیرزمینی، کاهش بارندگی، افزایش دمای هوا و فرونشست زمین باعث شده بسیاری از مناطق کشور با محدودیت جدی در تولید محصولات کشاورزی مواجه شوند.
کارشناسان هشدار میدهند بدون اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانههای نوین آبیاری و افزایش بهرهوری مصرف آب، تحقق اهداف رشد این بازار با چالشهای جدی روبهرو خواهد شد.
کشاورزی ایران از «افزایش تولید» به «افزایش بهرهوری» نیاز دارد
کارشناسان حوزه کشاورزی معتقدند پیشبینی رشد بازار کشاورزی ایران تا مرز ۸۴ میلیارد دلار، اگرچه از ظرفیت بالای این بخش برای ایجاد ارزش افزوده و افزایش صادرات حکایت دارد، اما تحقق این هدف بدون اصلاحات ساختاری امکانپذیر نخواهد بود. به باور آنها، آینده کشاورزی ایران بیش از هر عامل دیگری به مدیریت منابع آب، توسعه فناوری، نوسازی ماشینآلات و افزایش بهرهوری وابسته است. محمدرضا نادری، پژوهشگر اقتصاد کشاورزی، اظهار کرد: «رشد سه درصدی بازار کشاورزی در مقیاس اقتصادی ایران، عدد قابل توجهی است، اما این رشد نباید صرفاً به افزایش سطح تولید محدود شود. امروز شاخص اصلی موفقیت در کشاورزی دنیا، افزایش ارزش افزوده به ازای هر مترمکعب آب مصرفی است. ایران با محدودیت شدید منابع آبی مواجه است و بنابراین توسعه باید بر پایه کشاورزی دانشبنیان، اصلاح الگوی کشت، توسعه بذرهای مقاوم به خشکی و استفاده از سامانههای هوشمند آبیاری استوار باشد. همچنین صنایع تبدیلی و فرآوری محصولات کشاورزی باید توسعه یابد تا خامفروشی جای خود را به صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا بدهد.»
گلخانهها میتوانند معادلات کشاورزی ایران را تغییر دهند
سارا رفیعی، عضو انجمن تولیدکنندگان محصولات گلخانهای و فعال صنعت کشاورزی، گفت: «تجربه کشورهای پیشرو نشان میدهد گلخانههای مدرن، آینده امنیت غذایی جهان هستند. در ایران نیز ظرفیت بسیار بالایی برای توسعه این بخش وجود دارد. تولید در محیطهای کنترلشده علاوه بر کاهش چشمگیر مصرف آب، امکان تولید مستمر در تمام فصول سال را فراهم میکند و کیفیت محصولات صادراتی را نیز افزایش میدهد. اگر حمایتهای مالی، تسهیلات بانکی و انتقال فناوری سرعت بگیرد، طی چند سال آینده سهم محصولات گلخانهای در صادرات کشاورزی کشور میتواند چند برابر شود.»وی افزود: «امروز بسیاری از تولیدکنندگان به سمت سامانههای هوشمند کنترل دما، رطوبت و تغذیه گیاه حرکت کردهاند، اما هزینه سرمایهگذاری اولیه همچنان یکی از مهمترین موانع توسعه این بخش است.»
مکانیزاسیون، حلقه مفقوده کشاورزی ایران
بهرام اکبری، کارشناس توسعه روستایی و اقتصاد کشاورزی، معتقد است: «بخش قابل توجهی از اراضی کشاورزی ایران خرد و پراکنده است و همین موضوع امکان استفاده اقتصادی از ماشینآلات مدرن را کاهش داده است. تا زمانی که سیاستهای تجمیع اراضی، کشاورزی قراردادی و تشکیل تعاونیهای تولید با جدیت دنبال نشود، هزینه تولید بالا باقی خواهد ماند و رقابتپذیری محصولات ایرانی در بازارهای جهانی کاهش مییابد.»
وی تأکید کرد: «میانگین عمر بسیاری از ماشینآلات کشاورزی کشور بالاست و نوسازی این ناوگان باید به یکی از اولویتهای سیاستگذاری تبدیل شود. افزایش مکانیزاسیون علاوه بر کاهش هزینه تولید، مصرف آب و انرژی را نیز به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.»
صادرات، فرصت طلایی برای ارزآوری غیرنفتی
علی مرادی، فعال صنعت کشاورزی و صادرکننده محصولات باغی، گفت: «بازارهای منطقه، کشورهای آسیای میانه، حوزه خلیج فارس، چین و اعضای بریکس ظرفیت بسیار بزرگی برای محصولات ایرانی ایجاد کردهاند. محصولاتی مانند پسته، زعفران، خرما، مرکبات، کیوی، سیب، گیاهان دارویی و سبزیجات گلخانهای میتوانند سهم بیشتری از صادرات غیرنفتی کشور را به خود اختصاص دهند.»وی افزود: «با وجود کیفیت مناسب محصولات ایرانی، هنوز در حوزه بستهبندی، برندسازی، استانداردهای بینالمللی، زنجیره سرد، حملونقل و بازاریابی ضعفهایی وجود دارد. اگر این مشکلات برطرف شود، درآمد ارزی بخش کشاورزی میتواند طی سالهای آینده رشد قابل توجهی را تجربه کند.»
مهمترین متغیر آینده کشاورزی ایران
فاطمه حسینی، کارشناس منابع آب و کشاورزی پایدار، معتقد است: «امروز دیگر نمیتوان توسعه کشاورزی را بدون مدیریت منابع آب تصور کرد. کاهش بارندگی، افت شدید سفرههای زیرزمینی، افزایش دمای هوا و تغییرات اقلیمی، ضرورت بازنگری در الگوی تولید را دوچندان کرده است.»
وی ادامه داد: «کشاورزی آینده ایران باید بر پایه آبیاری هوشمند، بازیافت آب، استفاده از پساب تصفیهشده، توسعه ارقام مقاوم به خشکی و اصلاح الگوی کشت طراحی شود. در غیر این صورت حتی سرمایهگذاریهای گسترده نیز نمیتواند پایداری تولید را تضمین کند.»
وی تأکید کرد: «در بسیاری از کشورهای خشک جهان، ارزش اقتصادی هر مترمکعب آب به دقت محاسبه میشود و سیاستهای تولید نیز بر همان اساس تنظیم میشود. ایران نیز ناگزیر است به سمت چنین رویکردی حرکت کند تا بتواند هم امنیت غذایی و هم پایداری منابع طبیعی را حفظ کند.»
افزایش ۱۱درصدی تولید جهانی شیلات و آبزیپروری
فائو با انتشار چشم انداز کشاورزی تا سال ۲۰۳۵ پیش بینی کرد تولید جهانی غلات به رکورد ۳.۲۲میلیارد تن برسد و تولید جهانی شیلات و آبزی پروری نیز ۱۱ درصد افزایش یابد.بر اساس گزارش جدیدی که توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) منتشر شد، پیش بینی می شود که میانگین درآمد ناخالص کشاورزی جهانی به ازای هر کارگر تا سال ۲۰۳۵، به دلیل افزایش بهره وری و ثبات کلی قیمت های کشاورزی، ۹ درصد افزایش یابد.
پیش بینی افزایش ۱۳ درصدی تولید جهانی کشاورزی در ۱۰ سال آینده
با این حال، این چشم انداز همچنان در برابر نوسانات بازار ناشی از بحرانها و درگیریها آسیب پذیر است. این گزارش تخمین میزند که اگر فراوانی شوک های مشاهده شده در سال های اخیر ادامه یابد، ۲۵ درصد احتمال وجود دارد که درآمد کشاورزی در سال ۲۰۳۵ کمتر از سطح فعلی باشد. خطرات کوتاه مدت نیز قابل توجه هستند، زیرا افزایش اخیر قیمت انرژی و کاهش ناشی از آن در استفاده از کود احتمالاً بر تولید کشاورزی در سال ۲۰۲۷ تأثیر خواهد گذاشت. در حالی که کشورهای با درآمد بالا احتمالاً قادر به جذب این شوک ها خواهند بود، کشورهای کم درآمد با وخامت امنیت غذایی مواجه هستند.