تجارت مرزی در واقع نوعی دادوستد خرد است که بین ساکنان مناطق مرزی ایران با کشورهای همسایه انجام میشود. دولتها معمولاً برای حمایت از معیشت افرادی که در نقاط دورافتاده و مرزی زندگی میکنند، اجازه میدهند مقدار مشخصی کالا را با تشریفات گمرکی کمتر یا معافیتهای مالیاتی وارد یا صادر کنند. در ایران این نوع تجارت در قالبهای مختلفی مثل بازارچههای مرزی در شرق، تهلنجی در بنادر جنوبی و کولبری در مناطق غربی شناخته میشود و نقشی حیاتی در اقتصاد محلی این مناطق ایفا میکند. این فعالیتها فراتر از یک جابهجایی ساده کالا، موتور محرک اشتغال در مناطقی است که زیرساختهای صنعتی قدرتمندی ندارند. برای مصرفکننده ایرانی در شهرهای بزرگ، اثر تجارت مرزی در قیمت و تنوع کالاهایی مثل لوازم خانگی، پوشاک و لوازم آرایشی در بازارهایی نظیر بانه، گناوه یا چابهار دیده میشود. هرگونه تغییر در قوانین مرزی یا نرخ ارز، بلافاصله قیمت این کالاها را در سراسر کشور تغییر میدهد؛ بنابراین تجارت مرزی نهتنها نانِ سفره مرزنشینان، بلکه تعادلدهنده قیمت بسیاری از کالاهای مصرفی برای تمام مردم ایران است.
مرزها، در صورت ایجاد زیرساختهای مناسب و هماهنگی نهادی، میتوانند بستر اشتغال پایدار و جذب سرمایه باشند. از سوی دیگر، تقویت بازارچههای مرزی به معنای ایجاد امنیت پایدار نیز خواهد بود، چراکه هر چه سطح رفاه مردم مرزنشین بالاتر رود، انگیزه برای فعالیتهای غیرقانونی کمتر میشود. در شرایطی که ایران به دنبال افزایش تجارت با کشورهای همسایه است، بازارچههای مرزی میتوانند نقش پررنگی را در توسعه صادرات ایفا کنند. البته باید اشاره کرد که تحقق این ظرفیت نیازمند اصلاح قوانین، سرمایهگذاری در زیرساختها و شکلگیری نهادهای محلی توانمند است تا مرزها از نقطهای برای بقا، به سکوی رشد و پیوند اقتصادی ایران با منطقه تبدیل شوند.
اگر به نقشه مرزهای جمهوری اسلامی نگاه کنیم، مشاهده میکنیم که تقریبا تمام مناطق مرزی کشور ظرفیتی سرشار از ثروت دارند. بسیاری از افراد حتی از مرکز استانها به سمت مرزها حرکت میکنند تا از طریق بازارچههای مرزی، تجارت محلی انجام دهند. در برخی استانها که علاوه بر بازارچه، منطقه آزاد نیز دارند، این ظرفیتها دوچندان شده و فرصتهای اقتصادی بیشتری فراهم آمده است. باید ساختارهای قانونی را به گونهای سامان دهیم که فعالیتهای تجاری فعالان در بازارچههای مرزی قانونمند، اما تسهیلشده باشد.
فعالان تجاری بر این باورند که بازارچههای مرزی ایران ظرفیتی ارزشمند برای توسعه تجارت و بهبود معیشت مرزنشینان دارند، اما بهرهبرداری از آنها به شدت به روابط سیاسی با کشورهای همسایه وابسته است. در گذشته، مرزهای فعال، نقش موثری در تجارت محلی، دیدار اقوام و حتی گردشگری درمانی داشتند، اما بهدلیل تنشهای ژئوپلیتیک، سالهاست فعالیت آنها متوقف شده است. کارشناسان معتقدند احیای این بازارچهها از طریق تقویت روابط فرهنگی، قومی و مذهبی و نیز امضای تفاهمنامههایی برای تردد بدون ویزا در محدوده ۶۰ تا ۷۰ کیلومتری مرزها، میتواند به رونق دوباره تجارت مرزی و افزایش درآمد ساکنان این مناطق منجر شود.