حسن حیدری
دانشیار دانشگاه تربیت مدرس
در خصوص رشد اقتصادی ایران قبل از تشدید تنش ها اینجا یک سؤال مهم مطرح میشود:
«اگر اقتصاد ایران همان مسیر رشد پیش از تشدید تحریمها را ادامه میداد، امروز چه اندازهای داشت؟» بر اساس آمار بانک جهانی، GDP واقعی (به دلار ثابت ۲۰۱۵) ایران در سال ۱۳۹۰ حدود ۴۱۷ میلیارد دلار بود. در سال ۱۴۰۳ این رقم حدود ۵۳۴ میلیارد دلار بوده است. یعنی اقتصاد ایران طی حدود ۱۳ سال، حدود ۲۸ درصد بزرگتر شده است؛ معادل رشدی در حدود ۲ درصد در سال.
این در حالی است که در دوره ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۰، اقتصاد ایران با سرعت بسیار بیشتری رشد کرده بود، حدود ۴.۵ درصد در سال. فرض کنیم از سال ۱۳۹۰ به بعد، اقتصاد ایران بهطور متوسط همان نرخ رشد حدود ۴.۵ درصدی دوره ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۰ را حفظ میکرد. در این صورت، اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۳ میتوانست حدود ۷۳۵ تا ۷۴۰ میلیارد دلار باشد، در حالی که اندازه واقعی اقتصاد حدود ۵۳۴ میلیارد دلار (به نرخ ثابت دلار ۲۰۱۵) بوده است. یعنی در این سناریوی فرضی، اقتصاد ایران میتوانست حدود ۲۰۰ میلیارد دلار در سال بزرگتر باشد.
البته این عدد را نباید «۲۰۰ میلیارد دلار خسارت قطعی تحریمها» دانست. اقتصاد ایران در این سالها فقط تحت تأثیر تحریم نبوده است. سیاستهای اقتصادی داخلی، کرونا، تغییرات قیمت نفت، ضعف سرمایهگذاری داخلی و عوامل متعدد دیگری نیز بر رشد اثر گذاشتهاند. با این حال، همین محاسبه ساده، یک واقعیت مهم را نشان میدهد:
هزینه تحریم فقط تولیدی نیست که در یک سال از دست میرود؛ هزینه اصلی میتواند فاصلهای باشد که در طول زمان میان اقتصاد واقعی و اقتصادی که میتوانست وجود داشته باشد، ایجاد میشود.
هزینهای که در آمار GDP دیده نمیشود
حتی این محاسبه نیز احتمالاً تمام داستان را نشان نمیدهد.
فرض کنید اقتصاد ایران بتواند یک ماشینآلات صنعتی مورد نیاز خود را از طریق یک کشور واسطه وارد کند. در ظاهر، ماشینآلات وارد شده و تولید نیز ادامه پیدا کرده است.
اما این سؤال باقی میماند که این ماشینآلات با چه قیمتی خریداری شده، چه کیفیتی داشته، آیا خدمات پس از فروش دریافت شده، آیا امکان ارتقای آن وجود دارد و آیا بنگاه ایرانی به نسل بعدی فناوری نیز دسترسی خواهد داشت یا نه.
تحریم ممکن است در بسیاری از موارد، هزینه مبادله را افزایش دهد بدون اینکه الزاماً تمام آن در آمار GDP دیده شود.
اقتصاد ممکن است کالا وارد کند، اما فناوری از دست بدهد. ممکن است صادرات داشته باشد، اما بازارهای باکیفیتتر را از دست بدهد. ممکن است رشد کند، اما از مسیر رشد بالقوه خود عقب بماند.
ادامه در صفحه 2