اخبار صنعت-حسین کوثری: صنعت سیمان ایران در نقطه‌ای قرار گرفته است که برخورداری از ظرفیت بالای تولید، دسترسی به منابع معدنی و موقعیت جغرافیایی مناسب، به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده موفقیت در بازارهای صادراتی باشد. محدودیت‌های انرژی، هزینه‌های حمل‌ونقل، مشکلات مبادی مرزی، ناپایداری مقررات تجاری و وابستگی به چند بازار محدود منطقه‌ای، بخشی از ظرفیت صادراتی این صنعت را بلااستفاده گذاشته است. در چنین شرایطی، دیدار اخیر رئیس‌کل سازمان توسعه تجارت ایران با اعضای انجمن سیمان و تأکید بر شناسایی موانع صادراتی و استفاده از ظرفیت‌های نوار جنوبی کشور را باید نشانه‌ای از ضرورت بازنگری در سیاست‌های تجاری این صنعت دانست.مسئله اصلی این است که ایران چگونه می‌تواند از یک تولیدکننده بزرگ سیمان به صادرکننده‌ای رقابت‌پذیر، پایدار و صاحب سهم بیشتر در بازارهای منطقه‌ای و جهانی تبدیل شود؟
از ظرفیت تولید تا محدودیت صادرات
محمدعلی دهقان‌دهنوی، رئیس‌کل سازمان توسعه تجارت ایران، در دیدار با جمعی از اعضای انجمن سیمان، مسائل و پیشنهادهای فعالان این صنعت را بررسی کرده است. بر اساس این گزارش، توسعه صادرات، شناسایی موانع پیش‌روی صادرکنندگان و استفاده از ظرفیت‌های نوار جنوبی کشور از محورهای اصلی این نشست بوده است. همچنین مقرر شده پیشنهادهای مطرح‌شده برای تسهیل و تسریع فرایندهای صادراتی بررسی و پیگیری شوند. این خبر از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد مسئله صادرات سیمان صرفاً موضوعی مربوط به عملکرد کارخانه‌ها یا بازاریابی شرکت‌های تولیدکننده نیست؛ بلکه به مجموعه‌ای از سیاست‌های اقتصادی، تجاری، زیرساختی و لجستیکی وابسته است.سیمان از جمله کالاهایی است که هزینه حمل آن در مقایسه با ارزش محصول، سهم قابل توجهی از قیمت نهایی را تشکیل می‌دهد. بنابراین برخلاف برخی کالاهای صنعتی با ارزش افزوده بالا، حتی افزایش محدود هزینه حمل یا توقف چندروزه در مرز می‌تواند مزیت رقابتی صادرکننده را از بین ببرد. در چنین صنعتی، فاصله جغرافیایی، کیفیت زیرساخت بندری، سرعت تشریفات گمرکی و ثبات مقررات، گاهی به‌اندازه هزینه تولید اهمیت پیدا می‌کنند.بر اساس پژوهشنامه سیاستی دفتر مطالعات انرژی در سال ۱۴۰۳، ظرفیت تولید سیمان ایران حدود ۸۵ میلیون تن برآورد شده بود و برای حدود ۲۰ میلیون تن از این ظرفیت، بازار داخلی وجود نداشت؛ بنابراین صادرات یکی از مسیرهای اصلی استفاده اقتصادی از ظرفیت‌های موجود به شمار می‌رفت. این پژوهش همچنین ارزش صادرات سیمان و کلینکر ایران در سال ۱۴۰۱ را حدود ۳۳۲ میلیون دلار اعلام کرده بود. این ارقام اگرچه مربوط به سال‌های گذشته‌اند و نباید به‌عنوان آمار عملکرد سال ۱۴۰۵ تلقی شوند، اما یک واقعیت ساختاری را آشکار می‌کنند: ظرفیت تولید صنعت سیمان ایران از ظرفیت جذب بازار داخلی بیشتر است و توسعه صادرات برای حفظ بهره‌وری سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده ضرورت دارد.
انرژی؛ نخستین مانع رقابت‌پذیری سیمان ایران
یکی از مهم‌ترین موانع صادراتی صنعت سیمان، مسئله تأمین انرژی است. تولید سیمان به‌ویژه در مرحله پخت کلینکر، فرایندی انرژی‌بر است و هرگونه اختلال در تأمین برق و گاز، مستقیماً بر میزان تولید، هزینه تمام‌شده و توانایی کارخانه‌ها برای ایفای تعهدات صادراتی تأثیر می‌گذارد.گزارش‌های منتشرشده در مهرماه ۱۴۰۵ از سوی انجمن صنفی صنعت سیمان نشان می‌دهد که سهم برق تخصیصی به این صنعت از حدود ۶۵۰ مگاوات در سال گذشته به ۴۰۰ مگاوات کاهش یافته است. همچنین تولید کلینکر در پنج ماه نخست سال با افت حدود ۳.۵ میلیون تنی مواجه شده است. در حوزه گاز نیز در مقاطعی، در مقابل نیاز روزانه حدود ۲۸ میلیون مترمکعبی صنعت، کمتر از پنج میلیون مترمکعب گاز به کارخانه‌ها اختصاص یافته است.
این وضعیت دو پیامد مهم برای صادرات دارد:
نخست، کاهش تولید کلینکر به معنای کاهش مواد اولیه مورد نیاز برای تولید سیمان و در نتیجه محدود شدن ظرفیت عرضه صادراتی است. دوم، استفاده از سوخت جایگزین مانند مازوت، هزینه تولید را افزایش می‌دهد و قدرت رقابت کارخانه‌های ایرانی را در بازارهای خارجی کاهش می‌دهد.در بازارهای منطقه‌ای، صادرکننده ایرانی باید با تولیدکنندگان ترکیه، پاکستان، عربستان و سایر کشورهای منطقه رقابت کند. اگر هزینه انرژی و تولید در ایران افزایش یابد، مزیت دسترسی به منابع معدنی ارزان و نیروی کار داخلی نیز تا حدی خنثی خواهد شد.بنابراین، نمی‌توان از توسعه صادرات سخن گفت، اما مسئله تأمین پایدار انرژی را به‌عنوان موضوعی صرفاً داخلی و جدا از سیاست تجاری کشور در نظر گرفت.راهکار پیشنهادی، تدوین قراردادهای پایدار تأمین انرژی برای واحدهای صادرات‌محور، ایجاد امکان خرید برق با قراردادهای بلندمدت، توسعه نیروگاه‌های اختصاصی و تسهیل سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر است. همچنین باید مشوق‌هایی برای اجرای طرح‌های بازیافت حرارت از کوره‌های سیمان در نظر گرفته شود؛ زیرا این فناوری می‌تواند بخشی از برق مورد نیاز کارخانه را از انرژی تلف‌شده در فرایند تولید تأمین کند.البته احداث نیروگاه اختصاصی به‌تنهایی راه‌حل فوری نیست. این پروژه‌ها به سرمایه‌گذاری، زمان اجرا و دسترسی به تجهیزات نیاز دارند. ازاین‌رو، دولت باید هم‌زمان دو برنامه کوتاه‌مدت برای تضمین سهمیه انرژی و بلندمدت برای کاهش وابستگی کارخانه‌ها به شبکه سراسری اجرا کند.
گلوگاه‌های حمل‌ونقل و ضرورت فعال‌سازی نوار جنوبی
یکی از نکات مهم در گزارش ایرنا، تأکید بر استفاده از ظرفیت‌های نوار جنوبی کشور و توجه به مسیرها و مبادی صادراتی این منطقه است. این موضوع از منظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از مزیت جغرافیایی ایران در صنعت سیمان، به دسترسی به آب‌های آزاد و امکان ارتباط با بازارهای خلیج فارس، دریای عمان، شبه‌قاره هند و شرق آفریقا مربوط می‌شود.با این حال، برخورداری از بنادر جنوبی الزاماً به معنای برخورداری از مزیت صادراتی نیست. برای بهره‌برداری از این موقعیت، باید مجموعه‌ای از امکانات شامل پایانه‌های تخصصی سیمان و کلینکر، انبارهای مناسب، تجهیزات بارگیری فله، حمل ریلی و جاده‌ای و تشریفات گمرکی کارآمد فراهم باشد.در شرایطی که صادرات سیمان به بازارهای نزدیک زمینی می‌تواند با کامیون و واگن انجام شود، دسترسی دریایی فرصت ورود به بازارهای دورتر را نیز فراهم می‌کند. اما صادرات دریایی زمانی اقتصادی خواهد بود که هزینه انتقال محصول از کارخانه تا بندر، هزینه انبارداری و بارگیری و هزینه حمل دریایی، مجموعاً با قیمت فروش در بازار مقصد تناسب داشته باشد.از این منظر، پیشنهاد استفاده از ظرفیت‌های نوار جنوبی باید از سطح یک تأکید کلی فراتر برود و به برنامه عملیاتی تبدیل شود.
این برنامه می‌تواند شامل اقدامات زیر باشد:
- شناسایی کارخانه‌هایی که از نظر فاصله جغرافیایی و ظرفیت تولید، امکان صادرات از بنادر جنوبی را دارند.
- ایجاد یا توسعه پایانه‌های تخصصی صادرات کلینکر و سیمان فله.
- افزایش سهم حمل‌ونقل ریلی در انتقال سیمان از مراکز تولید به بنادر.
- ایجاد مراکز تجمیع محموله برای کارخانه‌های کوچک‌تر.
- تدوین تعرفه‌های رقابتی و شفاف برای خدمات بندری و انبارداری.
- تسهیل تشریفات گمرکی و کاهش زمان توقف کالا در مبادی خروجی.
در این میان، باید به شرایط امنیتی و اختلالات مسیرهای دریایی نیز توجه داشت. تجربه سال ۱۴۰۵ نشان داده است که اتکای بیش از اندازه به یک مسیر جغرافیایی، صادرات را در برابر بحران‌های منطقه‌ای آسیب‌پذیر می‌کند. بنابراین، توسعه نوار جنوبی نباید به معنای کنار گذاشتن مسیرهای شمالی و شرقی باشد؛ بلکه باید بخشی از سیاست تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی تلقی شود.
مرزهای زمینی؛ هزینه‌ای که در قیمت سیمان دیده نمی‌شود
در کنار بنادر، مرزهای زمینی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در صادرات سیمان دارند. عراق، افغانستان و پاکستان از جمله بازارهای مهم و سنتی سیمان ایران هستند و بخش قابل توجهی از تجارت این محصول از طریق مسیرهای زمینی انجام می‌شود.با وجود این، مشکلات زیرساختی و اداری در برخی پایانه‌های مرزی، هزینه قابل توجهی به صادرکنندگان تحمیل می‌کند.برای نمونه، گزارش مهرماه روزنامه دنیای اقتصاد درباره وضعیت صادرات سیمان به افغانستان، به مشکلات مرز دوغارون اشاره می‌کند. بر اساس اظهارات دبیر انجمن سیمان، در برخی موارد کامیون‌ها حدود هفت تا هشت روز در پشت مرز متوقف می‌شوند. این توقف، علاوه بر هزینه خواب کامیون، موجب کاهش ظرفیت عملیاتی ناوگان و افزایش هزینه تحویل کالا می‌شود. در صنعتی مانند سیمان که حاشیه سود صادراتی آن می‌تواند محدود باشد، چند روز تأخیر در تحویل کالا، مزیت قیمتی صادرکننده را از بین می‌برد.راه‌حل این مشکل صرفاً افزایش تعداد گمرک‌ها یا احداث پارکینگ‌های بزرگ‌تر نیست. آنچه ضرورت دارد، اصلاح شیوه مدیریت مرزهاست.استقرار مدیریت واحد مرزی، راه‌اندازی سامانه نوبت‌دهی هوشمند کامیون‌ها، تبادل الکترونیکی اطلاعات گمرکی، کاهش بازرسی‌های تکراری و هماهنگی ساعات فعالیت دستگاه‌های مستقر در مرز می‌تواند زمان توقف ناوگان را کاهش دهد.همچنین لازم است توافق‌های دوجانبه با کشورهای همسایه برای پذیرش اسناد الکترونیکی، تسهیل تردد کامیون‌ها و هماهنگ‌سازی استانداردهای حمل‌ونقل در دستور کار قرار گیرد.نکته مهم این است که اصلاح مرزها باید به‌عنوان بخشی از سیاست توسعه صادرات تعریف شود، نه صرفاً موضوعی مربوط به مدیریت گمرک و حمل‌ونقل.
وابستگی به بازارهای محدود؛ ضرورت تنوع‌بخشی به مقاصد صادراتی
یکی دیگر از آسیب‌های ساختاری صادرات سیمان ایران، تمرکز بر تعداد محدودی از بازارهای منطقه‌ای است.بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی سازمان زمین‌شناسی آمریکا (USGS)، در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۳.۱ میلیون تن سیمان و کلینکر از ایران صادر شده است. عراق با سهم ۳۰ درصدی، کویت با ۲۲ درصد، افغانستان با ۱۰ درصد، روسیه با هشت درصد و پاکستان با پنج درصد، از مهم‌ترین مقاصد صادراتی این محصولات بوده‌اند. این ترکیب نشان می‌دهد که بازار کشورهای همسایه همچنان اهمیت محوری دارد؛ اما تمرکز بر چند مقصد محدود، صنعت را در برابر تصمیمات تجاری، تغییرات اقتصادی و تحولات سیاسی این کشورها آسیب‌پذیر می‌کند.برای مثال، محدودیت‌های وارداتی عراق یا تغییر شرایط اقتصادی این کشور می‌تواند به‌سرعت بر میزان صادرات کارخانه‌های غرب و جنوب غرب ایران تأثیر بگذارد.در مقابل، بازار افغانستان ظرفیت رشد دارد. گزارش‌های مهرماه ۱۴۰۵ از رشد حدود ۱۹ درصدی صادرات سیمان از مبادی شمالی و شرقی حکایت دارند. با این حال، مشکلات مرزی و هزینه‌های حمل‌ونقل مانع بهره‌برداری کامل از این فرصت شده است. در این شرایط، سیاست تجاری ایران باید از رویکرد سنتی فروش به مشتریان موجود فاصله بگیرد و به سمت شناسایی بازارهای جدید حرکت کند.کشورهای آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه، افغانستان، پاکستان و بازارهای پیرامون اقیانوس هند، هرکدام می‌توانند متناسب با موقعیت جغرافیایی کارخانه‌ها و هزینه حمل‌ونقل، در برنامه توسعه صادرات قرار گیرند.البته ورود به بازارهای دورتر بدون مطالعه اقتصادی ممکن است به افزایش هزینه‌ها و حتی زیان صادراتی منجر شود. بنابراین، انتخاب بازار باید بر اساس سه شاخص صورت گیرد: حجم تقاضای واقعی، قیمت رقابتی محصول و هزینه تمام‌شده رساندن کالا به مقصد. در این مسیر، سازمان توسعه تجارت می‌تواند با استفاده از رایزنان بازرگانی، اطلاعات مربوط به پروژه‌های عمرانی، مناقصه‌های زیرساختی، تعرفه‌های وارداتی، استانداردهای فنی و ظرفیت تولید رقبای منطقه‌ای را در اختیار شرکت‌های ایرانی قرار دهد.