مهدی خاکی‌فیروز
کارشناس رسانه
در جنوب مصر، جایی که رود نیل از میان صخره‌های گرانیتی عبور می‌کند و جزیره‌های کوچک و بزرگ را در آغوش می‌گیرد، شهری قرار دارد که تاریخ، طبیعت و علم در آن به شکلی عجیب به هم رسیده‌اند. اسوان، شهری آفتابی در مرز مصر و سرزمین نوبیا، یکی از قدیمی‌ترین گذرگاه‌های ارتباطی آفریقا و مصر بوده است. اینجا زمانی دروازه جنوبی سرزمین فراعنه به شمار می‌رفت و کاروان‌های تجاری از مسیر آن میان مصر و مناطق جنوبی قاره رفت‌وآمد می‌کردند. امروز هم اسوان با معابد باستانی، روستاهای رنگارنگ، رودخانه آرام نیل و ماجراهای علمی‌اش، یکی از شگفت‌انگیزترین شهرهای مصر است.
چاهی که اندازه زمین را آشکار کرد
شاید مشهورترین داستان علمی اسوان به چاهی مربوط باشد که بیش از دو هزار سال پیش، در روزی خاص از سال، نور خورشید تا کف آن می‌رسید. در حوالی انقلاب تابستانی، حدود 31 خرداد، خورشید هنگام ظهر در آسمان اسوان تقریباً عمود بر زمین قرار می‌گیرد. در چنین لحظه‌ای، پرتوهای خورشید می‌توانند تا انتهای یک چاه عمودی بتابند و سایه‌ای از دیواره چاه روی کف آن دیده نشود.
اراتوستن، دانشمند یونانی و مدیر کتابخانه اسکندریه، از همین پدیده برای محاسبه محیط زمین استفاده کرد. او می‌دانست که در همان ساعت و همان روز، در اسکندریه سایه یک میله عمودی دیده می‌شود. زاویه این سایه حدود ۷٫۲ درجه بود. این زاویه یک پنجاهم دایره کامل است. اراتوستن با دانستن فاصله تقریبی اسکندریه تا اسوان، نتیجه گرفت که محیط زمین باید حدود پنجاه برابر آن فاصله باشد.
اهمیت این آزمایش در سادگی شگفت‌انگیز آن است. یک چاه، یک میله، اندازه‌گیری سایه و چند محاسبه هندسی، برای رسیدن به تخمینی از اندازه سیاره‌ای که روی آن زندگی می‌کنیم کافی بود. البته روایت تاریخی این آزمایش با فرض‌هایی درباره فاصله دو شهر و موقعیت جغرافیایی آنها همراه است، اما دستاورد اراتوستن همچنان یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های استدلال علمی در دوران باستان به شمار می‌رود.
جزیره‌ای برای الهه ایزیس
یکی از دیدنی‌ترین جاذبه‌های اسوان، معبد فیله است. این معبد در جزیره‌ای در رود نیل قرار دارد و به الهه ایزیس، از مهم‌ترین چهره‌های اسطوره‌شناسی مصر باستان، اختصاص داشته است. معماری معبد، ستون‌های سنگی، نقش‌برجسته‌ها و حیاط‌های آن تصویری از هنر و باورهای دینی مصر در دوره‌های پایانی تمدن باستانی ارائه می‌کند.
ماجرای نجات این معبد هم به اندازه معماری آن شگفت‌انگیز است. پس از ساخت سد بلند اسوان، بالا آمدن آب دریاچه ناصر بخش‌هایی از آثار تاریخی منطقه را تهدید کرد.
ادامه در صفحه 2