اخبار صنعت-حسین کوثری: نظم موجود اقتصاد جهان برآیند عرصه ها و عوامل، از جمله نهادهای مختلف است. در این راستا عوامل اقتصادی و نهادهای مرتبط در نظم موجود بسیار موثراند. به طور مثال نمی توان نقش صندوق بین المللی پول و بانک جهانی را در نظم موجود جهانی و همچنین سیطریه دلار و سوئیفت را در نظام پولی و پرداخت های بین المللی نادیده گرفت. اما عملکرد و نحوی اداره غیرمنصفانه آنها بحث برانگیز شده است و لذا تلاش هایی برای تعدیل آنها در قالب ائتلاف های انجام شده است که در این بین گروه بریکس و تشکیل نهادهای پولی و مالی آن می تواند به عنوان یک رویکرد رقیب و تعدیل کنندۀ در نظام پولی و مالی جهان مورد ملاحظه قرار گیرد.
«بریکس» مجموعه قدرتهای نوظهور اقتصادی است که برای تأمین بیشتر منافع خود به «همگرایی اقتصادی بزرگ» دست زدهاند. این گروه در درجه اول به دنبال ایجاد مصونیت اقتصادی در برابر تکانههای اقتصادی کشورهای غربی در عرصه جهانی و در درجه دوم و در دراز مدت و حتی میان مدت، به دنبال کسب برتری اقتصادی در سطح جهان است تا بهتر بتواند سیاستهای مبتنی بر نگاه شرقی و جنوب-جنوب را در میان کشورهای جهان پیش ببرد.
رفتارهای زورگویانه و غیر قانونی کشورهای غربی به خصوص هفت کشور صنعتی جهان به رهبری آمریکا در عرصه اقتصادی، تحریمهای اعمالی دلار و نقض مکرر قوانین تجارت آزاد جهانی، تنها بخشی از ضررهای استیلای غرب است؛ از این رو قدرتهای نوظهور اقتصادی و صنعتی برای بقا و ثبات در رشد اقتصادی خود، با همگرایی میان خود در قالب «بریکس» به دنبال ایجاد توازن پایدار و راهگشا هستند.
داشتن «استقلال سیاسی»، دارابودن «توان و ظرفیتهای مهم اقتصادی» از پیششرطهای -البته نانوشته- برای عضویت در این پیمان مهم است. در این میان در اختیار داشتن «موقعیت جغرافیایی بینظیر»، «ظرفیتهای بالای انسانی و اقتصادی»، «منابع سرشار انرژی» و از همه مهمتر، میل و اراده قوی برای «حفظ استقلال کشور»، از ویژگیهای ممتاز جمهوری اسلامی ایران است که عضویت ایران در بریکس را پُر جاذبه ساخته است.
دولت چهاردهم در راستای سیاست خارجی جامع، متوازن و مبتنی بر همگرایی، توسعه روابط با سازمانهای بین المللی و منطقهای را در دستور کار خود قرار داده است. سرعتبخشیدن به فرآیند عضویت در سازمان همکاری شانگهای، تعمیق روابط با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، فعالترکردن همکاریها با سازمان «اکو» و عضویت در بریکس، بیانگر تقویت سیاست چندجانبهگرایی است؛ سیاستی که هدف از آن حل مسایل اقتصادی ایران و مقابله با تحریمهای ظالمانه، بدون سرانگشت اراده غربیها است.
یکی از مهمترین مزایای پیوستن به بریکس، بخصوص برای ایران که مشمول تحریمهای غرب است، تأسیس «بانک کشورهای بریکس» است که «بانک توسعه نوین» نام دارد و به سلطه صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی در جهان، پایان خواهد داد؛ این بانک تسهیلات مالی و پرداخت وام بسیار جذابی دارد، چون بر خلاف شروط بانک جهانی، میتوان به راحتی از تسهیلات مالی آنها بسیار سریع برخوردار شد.
یکی دیگر از اهداف بریکس، انفصال از دلار به عنوان ارز معیار تجارت بینالمللی است. در بُعد اقتصادی مهمترین هدف بریکس، دلارزدایی از مبادلات تجاری با بهرهگیری از ارزهای ملی است که ایجاد یک ارز جدید و جایگزین را دنبال میکنند. تشکیل صندوق «ذخیره ارزی بینالمللی» بر اساس ارز کشورهای عضو نیز یکی دیگر از مزایای عضویت در این گروه به شمار میرود.
عضویت در بریکس پس از عضویت در پیمان شانگهای را میتوان ابزار جدید مؤثر ایران برای کاستن از فشار تحریمی به شمار آورد؛ ایران پس از سیاست فشار حداکثری آمریکا، نهتنها منزوی نشد بلکه به عضویت پیمانهای اقتصادی منطقه و جهانی درآمد که این نشان از شکست سیاستهای تحریمی علیه کشورمان است؛ از طرفی عضویت ایران در پیمانهای منطقهای و نوظهور، قدرت چانهزنی ایران در مذاکرات با غربیها یا هر کشور دیگری را افزایش میدهد.
اولین نشست وزرای دارایی و روسای بانکهای مرکزی بریکس تحت ریاست دورهای هند برای سال ۲۰۲۶، در تاریخ ۲۱ و ۲۲ مرداد ۱۴۰۵(برابر با ۱۲ و ۱۳ آگوست ۲۰۲۶) در شهر جیپور هند برگزارشد.
با توجه به عضویت رسمی ایران در گروه بریکس، این نشست از اهمیت ویژهای برای اقتصاد کشورمان برخوردار است. طرحهای مورد بحث در این اجلاس از جمله اتصال سیستمهای پرداخت و توسعه ارزهای دیجیتال، میتواند به عنوان یکی از مسیرهای جایگزین برای شبکه جهانی سوئیفت و کاهش وابستگی به نظام مالی غرب مورد استفاده قرار گیرد.
همچنین، توسعه استفاده از ارزهای محلی در مبادلات تجاری میان اعضای بریکس، میتواند به تسهیل تجارت ایران با شرکای تجاری خود در این گروه کمک شایانی کند.
بر اساس آمارهای منتشرشده، در پنجماهه نخست سال جاری نزدیک به ۳۷ میلیون تن کالا به ارزش ۲۵ میلیارد دلار بین ایران و اعضای فعلی و جدید بریکس تبادل شده است که سهم قابلتوجهی از کل تجارت خارجی ایران را به خود اختصاص داده است.
این موضوع نشاندهنده نقش پررنگ اعضای بریکس در اقتصاد ایران و ضرورت بهرهگیری از ظرفیتهای این گروه برای توسعه همکاریهای اقتصادی است.
در بخش دیگری از سخنان خود در نشست بمبئی، رئیس کل بانک مرکزی هند از بانکهای این کشور خواست تا با رویکردی مسئولانه، استفاده از هوش مصنوعی را گسترش دهند.
وی با اشاره به اینکه هوش مصنوعی نه تنها یک منبع خطر نیست، بلکه یک ظرفیت ارزشمند است که باید از آن بهرهبرداری شود، از بانکهای هندی خواست تا مدلهای هوش مصنوعی مورد استفاده خود را شناسایی کرده و سیاستهای حاکمیتی متناسب با آنها را با تأیید هیأت مدیره تدوین کنند.
مالهوترا در پایان تأکید کرد که نوآوری و ایمنی دو هدف متضاد نیستند، بلکه الزاماتی مکمل برای ایجاد یک نظام مالی پایدار و مقاوم به شمار میروند .
نشست جیپور در حالی برگزار میشود که کمتر از یک ماه تا اجلاس سران بریکس در دهلینو باقی مانده است و تصمیمات اتخاذشده در این نشست میتواند مسیر همکاریهای اقتصادی کشورهای عضو را در ماههای آینده تعیین کند.
در نخستین نشست این گروه با حضور وزرای اقتصاد و دارایی و روسای بانکهای مرکزی کشورهای عضو، مهدی حیدری، معاون وزیر امور اقتصادی و دارایی جمهوری اسلامی ایران بر ضرورت تقویت تابآوری اقتصادی و مالی اعضای بریکس در برابر چالشهای اقتصاد جهانی تاکید کرد.
وی با حمایت از چهار محور «تابآوری، نوآوری، همکاری و پایداری»، خواستار توسعه سازوکارهای عملی تامین مالی، از جمله تامین مالی با ارزهای محلی، ابزارهای پوشش ریسک ارزی و جذب سرمایه خصوصی شد.
نماینده ایران همچنین بر استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی و فناوریهای نوین برای افزایش بهرهوری و رشد فراگیر تاکید و از تداوم فعالیت کارگروه رشد و توسعه بریکس در دورههای آتی ریاست این گروه حمایت کرد.
تاکید همتی بر ضرورت ایجاد کریدور مالی مستقل بریکس
رئیسکل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در دومین روز نشستهای مالی بریکس در هند، بر ضرورت ایجاد کریدور مالی اختصاصی بریکس و اتصال شبکههای پرداخت ملی کشورهای عضو تاکید کرد.
عبدالناصر همتی در این نشست اظهار کرد: توسعه همکاریهای مالی بریکس باید از گفتوگوهای کلی فراتر رفته و به ایجاد زیرساختهای عملیاتی، امن و پایدار برای پرداختها و تسویههای فرامرزی منجر شود.
وی گفت: اتصال شبکههای پرداخت و گسترش استفاده از ارزهای ملی، ضمن کاهش وابستگی به مسیرهای مالی خارج از بریکس، به افزایش سرعت، کاهش هزینهها و ارتقای امنیت مبادلات تجاری اعضا کمک میکند.
رئیس کل بانک مرکزی افزود: ایران پیشتر بررسی ابعاد فنی، حقوقی و اجرایی اتصال سامانههای پرداخت اعضای بریکس را آغاز کرده و آمادگی دارد در تدوین نقشه راه عملیاتی این طرح، همکاری کند.
همتی همچنین پیگیری عضویت ایران در بانک توسعه جدید بریکس را زمینهساز گسترش تأمین مالی پروژههای توسعهای، همکاریهای سرمایهگذاری و تقویت پیوندهای اقتصادی میان اعضا دانست.
«بریکس میتواند سهمی مؤثرتر در شکلدهی به معماری مالی بینالمللی فراگیرتر، متوازنتر و مقاومتر ایفا کند» این جمله عبدالناصر همتی در نشست رؤسای بانکهای مرکزی بریکس در جیپور، چکیده رویکردی است که ایران در پیش گرفته است؛ حضور فعال در بازآرایی نظم مالی جهان به نفع اقتصادهای در حال توسعه.
در دل این رویکرد، دو بال اصلی یعنی پیمانهای پولی با ارزهای ملی و بانک توسعه جدید بریکس قرار دارند.
ابزار دور زدن تحریمها
تجارت با پولهای ملی، ابزاری برای دور زدن گلوگاههای تحریمی است و سازکار آن هم روشن است؛ در تجارت سنتی، خرید کالا از سایر کشورها نیازمند انتقال دلار یا یورو بود که هم در تیررس تحریمهاست و هم نوساناتش ریسک میآفریند. در مدل جدید، اما بانکهای مرکزی توافق میکنند ارزش ریال در برابر یوآن، روبل یا روپیه را مستقیماً تعیین و تسویه را با پول ملی انجام دهند. به این ترتیب، یک صادرکننده چینی، روس یا هندی بدون تماس با نظام مالی تحریمپذیر، مبلغ کالای خود را دریافت میکند. این روش نه برای همه تجارت کشور، اما حداقل برای بخشی از آن قابل اجراست.
همتی در نشست چهارشنبه از پیگیری عملی این مسیر با روسیه، چین و هند خبر داد و تأکید کرد که حمایت از ابتکاراتی که هزینه و ریسک مبادلات را کاهش دهند، در اولویت ایران است. این پلهای پولی، مجراهای حیات اقتصادیاند که تحریم توان مسدود کردنشان را ندارد.
فراتر از تأمین مالی کوتاهمدت
نیمه دیگر این تصویر، بانک توسعه جدید بریکس (NDB) است. همتی در ادامه این سفر با دیلما روسف، رئیس این بانک دیدار کرد؛ دیداری که در آن دو طرف بر لزوم تداوم رایزنیهای کارشناسی برای عضویت ایران و بهرهمندی از تسهیلات NDB تأکید کردند. روسف نیز حضور ایران در این نهاد را حائز اهمیت خواند و بر نقش و ظرفیتهای کشور در توسعه همکاریهای منطقهای و بینالمللی صحه گذاشت.
تفاوت NDB با نهادهایی همچون بانک جهانی، در نبود شروط سیاسی کلان است. ایران میتواند برای پروژههای زیرساختی نظیر بنادر، خطوط ریلی و انرژیهای تجدیدپذیر، بدون نگرانی از وتوی سهامداران غربی، تأمین مالی دریافت کند. تکمیل قطعات باقیمانده کریدور شمال-جنوب یا نوسازی ناوگان حملونقل عمومی، مصداقهایی از این فرصت هستند.
همچنین در سخنرانی همتی تأکید شد که بانک مرکزی ایران از زمان عضویت در بریکس، حضوری فعال در کارگروههای تخصصی این گروه داشته و در حوزههایی همچون پرداختهای فرامرزی، امنیت سایبری، هوش مصنوعی و تأمین مالی پایدار مشارکت کرده است.
این حضور، نشان میدهد که تهران به دنبال بهرهگیری از همه ظرفیتهای فنی و حکمرانی بریکس است، نه صرفاً منافع مالی کوتاهمدت.
پیوند ثبات اقتصادی و امنیت بینالمللی
نکته مهم دیگر در سخنان همتی، پیوندی بود که میان ثبات اقتصادی و امنیت بینالمللی برقرار کرد. اشاره او به شرایط پیچیده منطقهای و تأکید بر اینکه ثبات مالی بدون صلح و احترام به حقوق بینالملل دستیافتنی نیست، نشاندهنده نگاه کلان ایران به کارکرد بریکس است مبنی بر اینکه این گروه نه یک باشگاه سیاسی محدود، که بستری برای همکاری اقتصادی در سایه امنیت جمعی و احترام متقابل است.
در مجموع، پیام سفر همتی روشن است؛ ایران با ابزارهایی که بریکس در اختیار میگذارد، به دنبال مقاومسازی اقتصاد خود نه با شعار، که با زیرساختهای مالی تازه است.